Zoek in de site...

Verslag - De waarde van de rust in chaos: sabbat en zondagsrust.

“Toen God op de zevende dag Zijn werk, dat Hij gemaakt had, voltooid had, rustte Hij op de zevende dag van al Zijn werk, dat Hij gemaakt had. En God zegende de zevende dag en heiligde die, want daarop rustte Hij van al Zijn werk, dat God schiep door het te maken” (Gen. 2: 2-3). Op basis van deze woorden ontstond in het jodendom en later in het christendom de gewoonte om één dag per week niet te werken, maar te rusten. Wat is de waarde van deze rustdag, hoe richt je die in, en welke rol vervult een rustdag in onze hedendaagse samenleving? De hernieuwde aandacht voor religie, ook door de komst van boeddhisme en islam in het Westen, maakt het interessant om de rustdag opnieuw onder de loep te nemen. Onder leiding van programmamaker Liesbeth Jansen gingen voormalig Theoloog des Vaderlands Janneke Stegeman en filosoof Anya Topolski, werkzaam bij de Radboud Universiteit, in gesprek. De avond werd afgesloten met een bijdrage van columniste, schrijfster en arabiste Aya Sabi.

De sabbat, een radicaal rusten

Voor Anya Topolski is de sabbat het belangrijkste ritueel van het jodendom. De zevende dag is een rustdag. Deze rustdag begint op vrijdagavond met een maaltijd en wordt gekenmerkt door allerlei rituelen. Het huis wordt schoongemaakt voor de sabbat. Het werk stopt, er worden gasten uitgenodigd en er wordt gekookt. Vervolgens wordt de maaltijd genuttigd, worden er liedjes gezongen en worden er andere feestelijke rituelen uitgevoerd. Op zaterdagavond wordt de sabbat afgesloten met een maaltijd en kan de nieuwe week beginnen.

Topolski legde uit dat de sabbat meer is dan ‘chillen’: het is ‘chillaxen’. Een dag voor fysieke en mentale rust, een herstart. Alles moet stoppen, met uitzondering van het verlenen van zorg. Op de sabbat wordt de focus verplaatst naar verbondenheid, naar het collectief ervaren en vieren van rituelen, maar ook naar een besef van dankbaarheid. De sabbat is ook een mogelijkheid om met jezelf in dialoog te treden en in contact te komen met je eigen emoties. Topolski verduidelijkte dat de Kabbala leert dat de mens een tweede ziel heeft, waarmee men op de sabbat in dialoog kan treden. Deze rust en bezinning bieden niet alleen structuur, maar leren juist ook de chaos van het dagelijks leven te verwelkomen.

Ook benadrukte Topolski het radicale karakter van de sabbat. Het is moeilijk om één dag per week niet te werken in een wereld die 24/7 doorgaat. Ook in de oudheid was dat al zo. De Grieken achtten de joden lui, omdat zij op zondag niet werkten. Echter, het is niet alleen het stoppen met werken, maar ook het gunnen van rust. Voor jezelf, voor je naasten, maar ook voor de dieren en het land. Het is een dag van vrijheid, waarin de mens zowel zichzelf als de wereld als vrij kan zien. Ieder zevende jaar is volgens de joodse traditie een jaar waarin niet wordt gezaaid en geoogst, maar het land met rust wordt gelaten. Het 49e jaar (7x7) is het jaar waarin mensen elkaars schulden vergeven en opnieuw beginnen. Topolski verwees hier naar het joodse begrip tikkun olam: ‘de wereld repareren’. Een collectieve taak van de joden is om voor zichzelf, hun naasten en de wereld te zorgen. De sabbat speelt hierin een cruciale rol.

De rustdag in de schepping

Theoloog Janneke Stegeman vertelde over haar blik op de zondagsrust, de christelijke versie van de sabbat. Stegeman verduidelijkte dat ze de zondagsrust vanuit haar traditie als gemengd ervaart. Enerzijds herkende ze in de zondag de rustdag zoals Topolski deze omschreef, maar vanuit haar traditie herkende ze deze ook als een dag van verboden. Desondanks vertelde Stegeman zondagsrust wel belangrijk te vinden. De zondag betekent niet slechts rusten, maarrusten met een ‘gigantische diepte’. Het is ook niet enkel een gebod: het zit ook verankerd in de schepping. Het is echter moeilijk om je over te geven aan dit ritueel van een rustdag. Topolski bevestigde dit en vulde aan dat het desondanks fascinerend is dat de rituelen toch iets opbrengen op het moment dat je er wel aan meedoet.

God en de rustdag: alleen voor religieuzen?

Waarom God een rustdag heeft ingesteld is een interessante vraag. Topolski antwoorde dat de sabbat voor haar niet noodzakelijk God centraal stelt, maar het rusten als een religieus ritueel. Mensen hebben rust nodig en omdat mensen naar Gods beeld zijn geschapen, heeft God blijkbaar ook rust ‘nodig’. Stegeman begreep het rusten van God vanuit een poëtische lezing. “God schiep orde uit de chaos.” Het scheppen komt dus ook voort uit een situatie van chaos en rust. Op die manier is rust ook voor God aanwezig en belangrijk.

Zowel Topolski als Stegeman benoemden dat de rustdag niet uitsluitend voor religieuze mensen is. Ook mensen die seculier zijn kunnen op hun manier rusten. Wel benadrukken ze het belang en de impact van een rituele rustdag, en het verschil met gewoon ‘chillen’. In onze samenleving waar effectiviteit, bereikbaarheid en perfectie belangrijk zijn, is het moeilijk om echte rust te nemen. “Een rustdag is alsof er sneeuw is gevallen.” verklaarde Stegeman. “Iedereen is vrolijk, de agenda bestaat even niet en alles begint heel eventjes opnieuw.”

Geen rustdag, maar dagelijkse rust

Ter afsluiting kwam Aya Sabi aan het woord en vertelde in een literaire column dat moslims niet zozeer een rustdag, maar wel een heilige dag hebben. Bovendien nemen moslims dagelijks vijfmaal rust. Sabi beschreef haar herinnering aan het vrijdagmiddaggebed in de moskee met haar oma, en de rust die ze daarbij ervoer. Het altijd productief moeten zijn verstomt het geluid van de hartslag en is een hopeloze poging om de tijd in te halen. Maar echte rust, verklaarde ze in krachtige zinnen, zit verscholen in de meest onproductieve momenten: als kind op schoot bij haar grootmoeder, luisterend naar het kloppen van een hart.

Dit verslag is geschreven door Bart Leenman, als onderdeel van de Research Master Filosofie aan de Radboud Universiteit.