Zoek in de site...

21|04|13 Wie is er bang voor Simone de Beauvoir? | Lezing door filosoof Ruud Welten

Wie is er bang voor Simone de Beauvoir? | Lezing door filosoof Ruud WeltenWie is er bang voor Simone de Beauvoir? | Lezing door filosoof Ruud Welten | Dinsdag 13 april 2021| 20.00 - 21.15 uur | Livestream | Radboud Reflects


Podcast | Video

"Duidelijke, vlotte spreker. Interessante, leuke vragen. Ik vond het jammer dat het afgelopen was." (Uit een deelnemersevaluatie.)

Aankondiging - De Franse filosofe Simone de Beauvoir was in de vorige eeuw ongekend populair. Al sinds de verschijning van haar hoofdwerk De tweede sekse, wordt dit boek beschouwd als een boek over de vrouw, en daarmee ook vooral voor de vrouw. En dat is zonde, bepleit filosoof Ruud Welten: De tweede sekse heeft juist willen afrekenen met het idee dat feminisme een vrouwenprobleem zou zijn. Bovendien is het denken van De Beauvoir breder toepasbaar dan alleen op gender en sekse, zij pleit voor een radicale opvatting van vrijheid. Sluit aan bij de livestream waarin Ruud Welten vertelt over het vrijheidsbegrip van De Beauvoir en wat zowel mannen als vrouwen daar nu nog aan hebben. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Wie is er bang voor Simone de Beauvoir?

Het boek De tweede sekse van de Franse filosoof Simone de Beauvoir begint met de opmerkelijke woorden: “Lang heb ik geaarzeld met het schrijven van een boek over de vrouw. Het is een irritant onderwerp, vooral voor vrouwen.” Dit hoofdwerk van De Beauvoir wordt wel eens omschreven als de bijbel van het feminisme, maar is die titel terecht? De tweede sekse is niet zozeer een boek over vrouwen, het is een boek over vrijheid. De mythes waarmee we onszelf begrijpen en vastzetten, kunnen we veranderen. Maar wat zijn die mythes eigenlijk en hoe komt het dat we ze niet zien? Wat hebben we nodig om vrij te kunnen zijn? Wat is vrijheid eigenlijk volgens Simone de Beauvoir? In deze lezing ging programmamaker Liesbeth Jansen in gesprek met filosoof Ruud Welten over deze vragen. Welten is hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en universitair hoofddocent filosofie aan Tilburg University. Zijn nieuwste boek, Wie is er bang voor Simone de Beauvoir?, werd genomineerd voor de Socratesbeker 2021.

Liesbeth Janssen en Ruud Welten

Vrijheid volgens De Beauvoir

De tweede sekse is kort na de Tweede Wereldoorlog gepubliceerd, voorafgaand aan de tweede feministische golf. De Tweede Wereldoorlog zette de vertegenwoordigers van het Franse existentialisme, onder wie Simone de Beauvoir, ertoe om op radicale manier de vraag te stellen: wat is vrijheid? Volgens Welten is de vraag naar vrijheid dan ook een van de belangrijkste thema’s in De tweede sekse.

Vrijheid volgens de existentialisten betekent: ik ben radicaal vrij, ik ben niet al gedetermineerd door natuur of cultuur. Er is geen essentie, enkel existentie. Het bijzondere aan de mens is dat hij een wezen is dat zich kan verhouden tot zichzelf, aldus Welten: “Ik ben een man niet omdat de natuur dat mij heeft gegeven, maar omdat ik mijzelf afvraag: wat betekent dat dan, een man zijn? In De tweede sekse stelt De Beauvoir niet de vraag naar het wezen van een vrouw, maar precies het tegenovergestelde: wat is vrijheid?”

Volgens Welten is de hoofdstelling van Beauvoir als volgt: een samenleving waarin een sekse systematisch op de tweede plaats wordt gezet, is per definitie een onvrije samenleving. Des te erger als die samenleving van zichzelf denkt dat ze vrij is.

Schrijverschap

In het existentialisme wordt de situatie altijd uit de concreetheid gedacht. Filosofie als algemene theorie is dan ook onmogelijk. De Beauvoir is zich er als geen ander van bewust dat de taal de situatie vormt. Het is niet zo dat De Beauvoir wordt gevormd door de dingen die ze heeft meegemaakt en die vervolgens opschrijft; dat zou een saai verhaal worden. Het is precies andersom: ze vormt zich door het schrijven zelf.

De tweede sekse is een boek dat leest,” aldus Ruud Welten. “Door andere werken te lezen, onderzoekt De Beauvoir hoe het denken in twee seksen in de samenleving slijt. Zo legt ze de masculiene structuur van de samenleving bloot: wat succesvol is, wordt bijna altijd geassocieerd met of gedefinieerd als het mannelijke. Het probleem is dat de samenleving op een masculiene manier denkt. In de neoliberale samenleving komen vrouwen alleen via dat mannelijke pad op hogere posities.”

Is oplossingsgerichtheid het probleem?

Onze neoliberale samenleving denkt veel te gauw in oplossingen, volgens Welten. We nemen een gender officer aan of stellen een vrouwenquotum in, maar kijken daarmee niet goed naar het probleem. Voor filosofen is dat problematisch: we moeten eerst het probleem begrijpen. Filosofie moet de pijnpunten opzoeken, het probleem het probleem laten zijn. Soms zit het probleem al in de formulering van de oplossing. Welten gaf het volgende voorbeeld: “Neem de stelling dat mannen vrouwen voorrang moeten geven voor bepaalde posities. Die stelling is volledig uit de masculiene structuur gedacht, want het is nog steeds de man die bepaalt dat de vrouw soms voorrang krijgt. Ik denk dat het een fatale vergissing is om te denken dat het probleem zichzelf oplost als we maar meer vrouwen in topposities krijgen. Dat zou het mannelijke model juist versterken.”

We leven in een managementcultuur, aldus Welten. Dat betekent dat alle problemen als managementproblemen worden gezien. Maar het probleem van gelijkwaardigheid tussen man en vrouw kunnen we niet met een wet of een paar vergaderingen oplossen. Simone de Beauvoir wil ons daarvan overtuigen.

Het ontbreken van een neutrale partij

Voorbeelden van masculiene taal vinden we overal: een vrouwelijke student volgt een ‘master’, je wordt geacht een bijdrage te leveren aan ‘mankind’. Je zou kunnen tegenwerpen dat het hier slechts om een woordje gaat. Wat is nou het werkelijke probleem? Welten: “Het werkelijke probleem is dat het hele begrippenapparaat volstrekt masculien is.”

Tijdens het interview merkte Jansen op dat het begrippenapparaat tegelijk iets neutraals krijgt. Welten onderschreef deze paradox: “Masculiniteit wordt als neutraliteit gezien, onder andere in de wetenschap. De #metoo-beweging laat echter zien dat er een keihard man-vrouwverschil in onze samenleving aanwezig is. Het gaat dan om seksualiteit, onderdrukking en machtsmisbruik. Het probleem bij dit verschil is dat er geen derde, neutrale partij is die van een afstand de situatie kan bekijken en een objectief oordeel kan vellen. Dat maakt de discussie zo moeilijk.”

Ten opzichte van de jaren ’40, toen het boek van De Beauvoir werd gepubliceerd, is er een hoop veranderd in de man-vrouwverdeling. Hoe zou De Beauvoir kijken naar de samenleving anno 2021? Welten: “De vraag wat De Beauvoir ervan zou vinden blijft giswerk. Wel kunnen we haar denken gebruiken om naar onze tijd te kijken. Als we dat doen, zien we dat manier waarop vrouwen op de tweede plaats worden gezet enorm is veranderd. Of de positie van de vrouw daadwerkelijk is verbeterd? Daar wil ik vraagtekens bij zetten.”

Door: Thijs Meeuwisse

Video

Podcast

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

Wie is er bang voor Simone de Beauvoir? | Lezing door filosoof Ruud Welten

De Franse filosofe Simone de Beauvoir was in de vorige eeuw ongekend populair. Al sinds de verschijning van haar hoofdwerk De tweede sekse, wordt dit boek beschouwd als een boek over de vrouw, en daarmee ook vooral voor de vrouw. En dat is zonde, bepleit filosoof Ruud Welten: De tweede sekse heeft juist willen afrekenen met het idee dat feminisme een vrouwenprobleem zou zijn. Bovendien is het denken van De Beauvoir breder toepasbaar dan alleen op gender en sekse, zij pleit voor een radicale opvatting van vrijheid. Sluit aan bij de livestream waarin Ruud Welten vertelt over het vrijheidsbegrip van De Beauvoir en wat zowel mannen als vrouwen daar nu nog aan hebben.

Diversiteit breder gezien

Nu diversiteit weer hoog op de agenda staat beleeft De Beauvoirs feministische bijbel; De tweede sekse een heropleving. De huidige nadruk op diversiteit en inclusiviteit zou De Beauvoir gezien hebben als symptoombestrijding, stelt Ruud Welten. Het echte probleem is de structuur van de samenleving waarin mannen een dominante rol innemen. Tegenover de hedendaagse identiteitspolitiek, diversiteitsworkshops en powervrouwen plaatst hij De Beauvoirs existentialistische kijk. Voor De Beauvoir is iedereen vrij om te zijn wie je wilt zijn, je aangeboren sekse is hierin niet bepalend. Maar met deze vrijheid komt verantwoordelijkheid.

Tot vrouw gemaakt

Bekend is De Beauvoirs uitspraak dat je ‘niet wordt geboren als vrouw, maar tot vrouw wordt gemaakt’. Volgens Ruud Welten stelt De Beauvoir echter enkel dat je tot vrouw wordt, niet dat je ‘tot vrouw wordt gemaakt’. Het verschil? De gevleugelde variant maakt de vrouw passief en plaatst haar in een slachtofferrol. De tweede is een uitdrukking van De Beauvoirs denken over vrijheid, dat zich volgens Welten juist verzet tegen een dergelijk slachtofferdenken. Hoe moeten we dit vrijheidsdenken begrijpen? En waarom stelt De Beauvoir dat zowel mannen als vrouwen in een patriarchale samenleving vluchten voor deze vrijheid?

Voorbij het positieve feminisme

Na afloop van zijn lezing gaat programmamaker Liesbeth Jansen met Ruud Welten verder in gesprek over het actuele belang van De tweede sekse. Hoe verschilt De Beauvoirs denken van het ‘positieve feminisme’ van de diversiteitsworkshops en de powervrouwen? En waarom zou de hedendaagse nadruk op diversiteit en inclusiviteit volgens haar niet meer zijn dan een pleister op een open wond? Waarom is er juist nu behoefte aan het existentialistische perspectief van Simone de Beauvoir?

Over de spreker

Ruud WeltenRuud Welten is hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en universitair hoofddocent filosofie aan Tilburg University. In zijn denken houdt hij zich bezig met de moderne Franse filosofie en de filosofie van het toerisme. Hij publiceerde eerder al over psychoanalyse en over het existentialisme van denkers als Sartre en Camus. Zijn meest recente boek, Wie is er bang voor Simone de Beauvoir?, werd genomineerd voor de Socratesbeker 2021.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Steun ons dan met een financiële bijdrage en doneer.

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief. Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.