Zoek in de site...

21|10|07 Frictie: Ethiek in tijden van dataïsme | Lezing door filosoof Miriam Rasch

Frictie: Ethiek in tijden van dataïsme | Lezing door filosoof Miriam RaschFrictie: Ethiek in tijden van dataïsme | Lezing door filosoof Miriam Rasch | Donderdag 7 oktober 2021 | 20.00 – 21.30 uur | Theaterzaal C, Radboud Universiteit en online | Radboud Reflects

Aankondiging - We geloven heilig in data. Grote hoeveelheden data leggen de wereld vast en de inzet hiervan maakt onze samenleving beheersbaar, voorspelbaar en overzichtelijk. Maar hoe wenselijk is onze datahonger? Voor wie en met welk doel proberen we de wereld om te zetten in data? En moeten we onze morele oordelen wel laten sturen door data? Kom en luister naar filosoof Miriam Rasch over ethiek in tijden van dataïsme. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Mensen, enen en nullen

Digitale technologie is overal om ons heen en we lijken een blind geloof in data te hebben. Hoe denken we na over iets dat overal is? Om dat te kunnen doen moeten we uit die digitale kaders breken. Filosoof en literatuurwetenschapper Miriam Rasch schreef hierover in het boek Frictie: ethiek in tijden van dataïsme, waarmee ze de Socratesbeker 2021 won. Tijdens haar lezing in Theaterzaal C van de Radboud Universiteit vertelde ze over de relatie tussen digitalisering, ons geloof in data, taal en hoe dicht wij bij de wereld kunnen zijn. Na afloop van haar lezing ging ze met filosoof Marcel Becker van de Radboud Universiteit in gesprek.

Miriam Rasch, foto: Ted van Aanholt

Ken uzelf

Tijdens haar studie filosofie aan de Radboud Universiteit raakte Miriam Rasch geïnteresseerd in digitale technologie. Het schrijven van haar boek begon voor haar bij twee ergernissen over die technologie. De eerste betrof het idee dat algoritmes jou inmiddels beter kennen dan jezelf. Maar wat betekent het om te kennen? En wat betekent deze ontwikkeling voor je zelfkennis? Haar andere ergernis was dat er een problematische en ingewikkelde relatie lijkt te zijn tussen technologie en ethiek. Zo verzamelde Cambridge Analytica enorme hoeveelheden data met als doel ons politieke stemgedrag te beïnvloeden. Los van of dat lukt of niet, is dit een ethische kwestie waar we iets mee moeten. Daarom worden er bij allerlei Big Tech bedrijven ethische commissies en werkgroepen opgesteld, maar deze lijken vooralsnog weinig bij te kunnen dragen. Een voor de hand liggende verklaring hiervoor is: geld. Ethische reflectie kost tijd en tijd is geld. Maar volgens Rasch is dit een te beperkte lens om naar dit probleem te kijken. We moeten verder reflecteren en kijken naar de werking van data en welk vooropgesteld idee over de wereld dit in zich draagt.

Data en dataïsme

Miriam Rasch gaf twee actuele voorbeelden van hoe data ons leven beïnvloeden: de toeslagenaffaire en de coronacijfers. Bij het eerste geval werden burgers op grond van data (onterecht) geclassificeerd, met desastreuze gevolgen. In het geval van de coronacijfers liet Rasch zien dat data over reproductiegetallen, ziekenhuisopnames en virusdeeltjes ogenschijnlijk direct omgezet werden in beleid, alsof het vanzelf spreekt wat voor beleid op basis van deze cijfers gevoerd moet worden. Data zijn nuttige instrumenten in wetenschap, techniek en beleid, maar ze zijn niet objectief. Deze misvatting noemt Rasch dataïsme: het geloof dat alles in data vertaald kan worden en dat er daarmee een neutrale weergave van de werkelijkheid bestaat. Alleen, data zijn het resultaat van een selectie, gemaakt op basis van morele keuzes en criteria. Deze criteria worden door mensen bepaald. “Daarom is er niet zoiets al ruwe data.”

Marcel Becker foto: Ted van Aanholt

Frictionless design

De titel van Miriam Rasch’ boek, Frictie, verwijst naar het ideaal van zogenaamd frictionless design. Dit idee stamt uit de jaren ‘80 van de vorige eeuw en stelt dat je in ontwerp voor de mens je zomin mogelijk moeite hoeft te doen om resultaat te verkrijgen. Je gaat van het ene apparaat naar het andere zonder nieuwe hard- of software nodig te hebben. Dit ideaal van een wrijvingsloze en gladde samenleving breidt zich langzaam uit. Hoogtepunt van dit ideaal werd door Rasch geïllustreerd met een afbeelding van Elon Musk met een wervelende chip in zijn hoofd: het ideaal van een totale frictieloze wereld, waar mens en digitale wereld letterlijk verbonden zijn, en je nergens meer met moeilijke of pijnlijke beslissingen te maken hebt.

Zonder frictie geen moraal

Miriam Rasch verzet zich tegen het ideaal van deze frictieloze wereld en grijpt hierbij terug op Simone de Beauvoir. Het motto van diens boek Pleidooi voor een Moraal der Dubbelzinnigheid uit 1947 is “zonder frictie geen moraal.” Je bevindt je in een concrete situatie met anderen die dingen van je willen. Er komt een onoverzichtelijke hoeveelheid informatie op je af, maar je moet een beslissing nemen. En juist in die beslissing schuilt de ethiek. Een fundamenteel kenmerk hiervan is dat je het nooit helemaal goed zult doen. Daar zit de frictie. Het maken van deze beslissingen is weliswaar zwaar, maar geeft het leven betekenis. Op het moment dat je het keuzemoment weghaalt, sijpelt de ethiek weg. Het idee dat ethische vragen weg-geautomatiseerd kunnen worden door hun botsende waarden, keuzes en dilemma’s te vertalen naar datasets om vervolgens door algoritmes ‘opgelost’ te worden, is volgens Rasch een irreëel streven en het leidt ons af van de essentie van wat ethiek is.

Data als taal en vertaling

Miriam Rasch stelde twee oplossingen voor die we kunnen aanwenden in de strijd tegen het dataïsme. Volgens de eerste moeten we data zien als een taal, die een vertaling geeft van de wereld om ons heen. dat biedt ruimte voor alternatieve vertalingen. Ze illustreerde dit aan de hand van poëzievertalingen. Van één gedicht zijn oneindig veel vertalingen mogelijk en er komen er steeds nieuwe bij. Dit maakt de oude vertalingen nog niet waardeloos. Er zijn gewoon oneindig veel interpretaties mogelijk en we doen daarmee constant nieuwe inzichten op. Zo zouden we ook naar data moeten kijken: als dingen die we kunnen en moeten blijven interpreteren.

Marcel Becker en Miriam Rasch, foto: Ted van Aanholt

De-automatisering

De tweede, praktische oplossing die Miriam Rasch aandroeg is de-automatisering. Iedereen kan zelf in het dagelijks leven proberen de ontsnappen aan de dataïstische drang door zelf de frictie in de ethiek terug te brengen. Dit kan bijvoorbeeld door zelf te beslissen wanneer je met mensen communiceert en niet wanneer je een notificatie krijgt: “Automatisering van ethiek betekent het weg-automatiseren van de ethische beslissing. De de-automaton steekt een spaak in de wielen van automatisering en brengt daarmee het dilemma en het keuzemoment terug op de voorgrond. Ethiek-als-frictie laat ethiek bovendien niet over aan bedrijven en overheden – het is een persoonlijke ethiek.”, aldus Rasch.

Dataïsme als religie

In het nagesprek met filosoof Marcel Becker kwam de vraag naar voren in hoeverre ons hang naar dataïsme nu echt een probleem is. Technologie maakt toch juist ook dingen gemakkelijk? Hierbij gaf Miriam Rasch aan dat we ons moeten afvragen voor wie het gemakkelijker wordt. Voor wie werkt de techniek? Immers, voor veel mensen wordt het moeilijker, zoals de slachtoffers van de toeslagenaffaire. Gesteld voor de keuze of dataïsme eerder een religie, verslaving of ideologie is, koos Rasch voor het eerste. Religies zijn immers ook grote verhalen die geïnterpreteerd en vertaald worden. Op dezelfde wijze moeten we het dataïsme kunnen relativeren en doorprikken. De veelheid van de vertaling overstijgt bovendien de dualiteit van enen en nullen. In de strijd tegen het dataïsme is de vertaling het belangrijkste wapen. Rasch toonde zich optimistisch over het groeiende besef van het belang van deze strijd.

Door: Pieter Theunissen

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

Frictie: Ethiek in tijden van dataïsme | Lezing door filosoof Miriam Rasch

We geloven heilig in data. Grote hoeveelheden data leggen de wereld vast en de inzet hiervan maakt onze samenleving beheersbaar, voorspelbaar en overzichtelijk. Maar hoe wenselijk is onze datahonger? Voor wie en met welk doel proberen we de wereld om te zetten in data? En moeten we onze morele oordelen wel laten sturen door data? Kom en luister naar filosoof Miriam Rasch over ethiek in tijden van dataïsme.

Alles is data

Dataïsme is het geloof dat alles te vertalen is in data. De groeiende honger naar data is te begrijpen als een verlangen naar controle en zekerheid. Wat doet dataïsme met ons mensbeeld? Hoe beïnvloedt het gebruik van data onze morele oordeelsvorming? En moeten we ethische beslissingen wel willen uitbesteden aan algoritmes? Filosoof Miriam Rasch laat zien dat in de praktijk de verzameling en inzet van data op gespannen voet staat met de ethiek.

Wrijvingsloze wereld

Een ethische keuze is volgens Miriam Rasch altijd een tragische, menselijke, imperfecte keuze. Dataïsme probeert daarentegen voor elk probleem een technologische en perfecte oplossing te vinden. Dit heeft als gevaar dat we in een wrijvingsloze wereld terecht dreigen te komen, waarin de ethiek volledig verdwenen is. Rasch vraagt zich af hoe frictie en de-automatisering als praktijken van betekenisgeving een andere blik werpen kunnen op ethische reflectie en moreel handelen in onze moderne samenleving.

Frictie

Miriam Rasch gaat in haar lezing in op dataïsme en de problemen die dit met zich meebrengt. Ze reflecteert op de betekenis van vrijheid, rechtvaardigheid en zelfbeschikking in dataïstische tijden en pleit voor een herwaardering van frictie als startpunt voor moreel handelen. Na haar lezing gaat ze in gesprek met ethicus Marcel Becker.

Over de sprekers

Miriam RaschMiriam Rasch is filosoof en literatuurwetenschapper. Ze werkt aan de Willem de Kooning Academie en is essayist bij o.a. de Groene Amsterdammer. Met Frictie: Ethiek in tijden van dataïsme (2020) won Miriam Rasch de Socratesbeker 2021 voor het beste filosofische boek van het jaar.


Marcel BeckerMarcel Becker is filosoof en universitair hoofddocent Ethiek aan de Radboud Universiteit. Hij doet onder andere onderzoek naar de ethiek van digitale media, privacy en de ethiek van openbaar bestuur.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Steun ons dan met een financiële bijdrage en doneer.

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? 
Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief. Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.