Zoek in de site...

21|10|11 De waarde van sport | Lezing en gesprek met sporthistoricus Marjet Derks en sportfilosoof Sandra Meeuwsen

De waarde van sport | Lezing en gesprek met sporthistoricus Marjet Derks en sportfilosoof Sandra MeeuwsenDe waarde van sport | Lezing en gesprek met sporthistoricus Marjet Derks en sportfilosoof Sandra Meeuwsen | Maandag 11 oktober 2021| 20.00 - 21.30 uur | LUX, Nijmegen | Radboud Reflects


Video | Podcast

Aankondiging - Waarom sporten we eigenlijk? Om gezond te blijven en voldoende te bewegen heb je niet per se een team, spelregels, fanclubs, bepaalde apparaten of een specifiek soort bal nodig. Is meedoen belangrijker dan winnen, is het alleen maar een vorm van tijdverdrijf, een politiek middel, of gaat sport juist om het verlangen de beste, snelste of sterkste te zijn? Kom en luister naar sporthistoricus Marjet Derks en sportfilosoof Sandra Meeuwsen over de geschiedenis en culturele betekenis van de hedendaagse sportwereld. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Sport vanuit twee velden

Van sportdagen op basisscholen tot de Olympische Spelen en de Eredivisie: sport is niet meer weg te denken uit onze samenleving. Toen Sifan Hassan deze zomer twee gouden medailles won, werd het op elk nieuwskanaal gerapporteerd en de Nederlandse overheid zet consequent mensen aan om meer te bewegen. Maar hoe komt het eigenlijk dat we zoveel waarde zijn gaan hechten aan sport? En is onze huidige kijk op sport wel zo gezond als we denken? In het programma ‘De waarde van sport’ van Radboud Reflects gaven hoogleraar sportgeschiedenis Marjet Derks en sportfilosoof Sandra Meeuwsen, beiden van de Radboud Universiteit, hun visies op deze vraagstukken: de een historisch, de ander filosofisch. Na de lezingen gingen zij verder in gesprek over deze kwesties met ethicus Marcel Becker van de Radboud Universiteit en met het publiek.

Sandra Meeuwsen, foto: Ted van Aanholt

Van oude naar moderne sport

Marjet Derks trapte met haar lezing de avond af. Hoewel sport al decennia oud is – ‘de Inca’s en Maya’s kenden al balspelen’ – focuste Derks vooral op de ontwikkeling van sport in Nederland sinds de negentiende eeuw. Pas toen begon het ontstaansproces van wat wij ‘moderne sport’ zijn gaan noemen. Deze vorm van sport kende duidelijkere regels en organisaties dan de oude vorm van sport. De moderne vorm ontstond op Engelse public school, vertelde Derks. ‘Daar ontwikkelde protestantse pedagogen een visie dat fysieke inspanning en enthousiasme voor samenspel ten goede zouden komen aan lesonderdelen.’ Sport werd zo gemaakt tot een beschaafd fenomeen, met fysieke en geestelijke opvoeding als doel. Derks zet hierbij overigens de kanttekening bij dat er ook sprake was van regels en competitie in oude sport, ‘en bij wat wij moderne, beschaafde sport noemen, kwamen ruwheid en relletjes bij meet af aan voor.’

Massasport en soft power

Hoewel moderne sport dus al ontstond in de 19e eeuw, werd het pas na de Eerste Wereldoorlog populair onder de massa, zo vervolgde Marjet Derks haar verhaal. In de jaren ’60 en ’70 vond er een omslag plaats in de Nederlandse sportwereld, als gevolg van het wegvallen van de maatschappelijke zuilen. ‘Sport ging tot op zekere hoogte de leeggekomen ruimte vullen.’ In het verlengde hiervan ging de overheid de kracht van sport als integratiemotor ontdekken. Er werd steeds meer ingezet op breedtesport: ‘Sport verschafte een vorm van sociaal kapitaal en werd onderdeel van de meritocratie.’ Na de eeuwwisseling vonden er nog eens twee nieuwe ontwikkelingen plaats, volgens Derks: ‘De overheid ging sport erkennen als een vorm van soft power.’ Hierdoor wordt er allereerst steeds meer geïnvesteerd in topsport. Ten tweede raakt de juist op de achtergrond: ‘De sportvereniging krijgt het alsmaar moeilijker door individualisering en commerciële aanbieders.’ Volgens Derks moeten we uitkijken met deze tweede ontwikkeling: het doet af aan de sociale cohesie.

Marjet Derks en Marcel Becker, foto: Ted van Aanholt

Tussen het existentiële en het politieke

Na de historische lezing van Marjet Derks boog Sandra Meeuwsen zich vanuit filosofische hoek over de moderne sport. Meeuwsen begon haar lezing met haar belangrijkste these: ‘Zoals ik het zie beweegt sport zich tussen een existentiële dimensie die gaat over verlangen, versus een politieke dimensie.’ In het verdedigen van deze these focuste zij op de ontstaansgeschiedenis van sport en, daarbij, de heersende idee over wat sport is in die geschiedenis. Een belangrijk moment daarin is volgens Meeuwsen allereest het ontstaan van de moderne sport in de 19e eeuw:‘ In die periode is een split ontstaan tussen vitalisme – de hunkering naar de bevrijding van het lichaam – en tegelijkertijd het paradigma van het economische utilisme dat zich gerealiseerd heeft in statuten en regelementen.’ Het tweede cruciale moment is de publicatie van Homo Ludens door Johan Huizinga. Naar aanleiding van Homo Ludens ontstond er een ideaalbeeld van sport als spel. Dit beeld is volgens Meeuwsen echter een mythe: de drang tot winnen wordt erin ontkend.

Sandra Meeuwsen, foto: Ted van Aanholt

Doorgeschoten juridisering

Door ‘de polariteit tussen sport als spel en de doorgedreven wil tot winnen’ ontstaan er volgens Sandra Meeuwsen steeds meer regels over sport. ‘Maar als de praktijk vooral beheerst wordt door regels, doet dat iets met ons vermogen om oplossingen te vinden.’ Daarom is er volgens Meeuwsen een tegenstelling tussen het aantrekken van regels en de moraal in de sport. Sport is volgens Meeuwsen onderhevig aan een ‘doorgeschoten juridisering’: ‘een vorm van rituelen zonder sacrale bedding, die de sport verkillen.’ De uitdaging is volgens Meeuwsen om een balans te vinden in deze juridisering. Hoe kunnen we naar deze nieuwe vorm van sport toewerken? ‘Ik denk dat het nodig is voorbij onze naïviteit over sport te komen.’ We moeten stoppen met het eenzijdig idealiseren van het spel en de regels, en ook weer oog leren hebben voor de sacrale en competitieve kanten van de sport.

Twee verschillende visies

Tijdens het gesprek onder leiding van Marcel Becker bleek vooral hoe verschillend de historicus en de filosoof naar sport kijken. Zo vroeg Becker hen naar hun visie op boksen, waarover ze beide geschreven hebben. Sandra Meeuwsen vindt boksen met name interessant omdat daarbij de strijdlustige kant van sport bij uitstek naar bovenkomt. ‘Daarnaast, wat doet dat met ons als publiek? Wij willen het gevecht graag zien.’ Marjet Derks kijkt vanuit een andere hoek naar boksen: ‘Ik kijk naar sport in een historische context, niet zozeer naar wat het wezen van de sport is.’ Zij vindt interessant hoe boksen een sport is waar veel minderheden zich in opklimmen: ‘Als je niets hebt, kun je altijd nog vechten.’ Over een publieksvraag naar wat de definitie van sport eigenlijk is, zijn de twee sprekers het eens: sport definiëren is niet hun taak. Meeuwsen meende dat een sportfilosoof geen vaste definitie van sport kan geven, want ‘sport is een ademend veld’. Derks stelde dat zij zich laat leiden door wat de historische context dicteert dat sport is: ‘Sport is wat mensen vinden dat sport is, en hoe zij dat ervaren.’

Door: Ellen Theuws

Video

Podcast

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

De waarde van sport | Lezing en gesprek met sporthistoricus Marjet Derks en sportfilosoof Sandra Meeuwsen

Waarom sporten we eigenlijk? Om gezond te blijven en voldoende te bewegen heb je niet per se een team, spelregels, fanclubs, bepaalde apparaten of een specifiek soort bal nodig. Is meedoen belangrijker dan winnen, is het alleen maar een vorm van tijdverdrijf, een politiek middel, of gaat sport juist om het verlangen de beste, snelste of sterkste te zijn? Kom en luister naar sporthistoricus Marjet Derks en sportfilosoof Sandra Meeuwsen over de geschiedenis en culturele betekenis van de hedendaagse sportwereld.

Maatschappelijke rol

Hoe is de maatschappelijke rol van sport door de jaren heen veranderd? En op welke manieren heeft sport bijgedragen aan een inclusievere en rechtvaardigere samenleving? Sporthistoricus Marjet Derks toont aan hoe vanaf de 20e eeuw sport steeds meer is omarmd en actief ingezet als vehikel voor vooruitgang, goed burgerschap en de vorming van sociale identiteit. Ook door beleidmakers en werkgevers worden sport en vitaliteit steeds vaker ingezet ter bevordering van de sociale cohesie, ter verbetering van de volksgezondheid, en zelfs voor het tegengaan van criminaliteit.

Schaduwkant

Doping, matchfixing, hooligans, excessieve prestatiedruk, politieke machtsspelen, mishandeling, discriminatie en seksuele misstanden. Sport heeft ook zijn schaduwkant. Sportfilosoof Sandra Meeuwsen ziet deze negatieve kanten van sport als een uitwas van de moderne neiging om sport te zien als één grote geluks-, welvaarts- en gezondheidsmachine. Om dit tij te keren, moeten we volgens Meeuwsen weer oog leren hebben voor de rol van sport als uitlaatklep voor  destructieve neigingen en impulsen.

Na twee lezingen gaat ethicus Marcel Becker in gesprek met Marjet Derks en Sandra Meeuwsen over nut en nadeel van de hedendaagse sportwereld. Wat is er nodig om de misstanden in de huidige sportwereld te verhelpen? Hoe verhoudt de moderne westerse sportwereld zich tot de rol van sport in andere en eerdere culturen? En welke lessen leert de geschiedenis ons over het belang van een inclusievere sportwereld? Na afloop is er ook ruimte voor vragen uit het  publiek.

Over de sprekers

Marjet DerksMarjet Derks is sporthistoricus en hoofd van onderzoeksproject ‘sport, identiteit en moderniteit’ aan de Radboud Universiteit. Ze doet o.a. onderzoek naar de moderne ontwikkeling van sport (vanaf de 20e eeuw) tot een middel tot identiteitsvorming, tot middel voor de inclusie van minderheden, maar tegelijkertijd ook als middel om nieuwe hiërarchieën te scheppen.

Sandra MeeuwsenSandra Meeuwsenis sportfilosoof aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Afgelopen jaar promoveerde ze aan de Vrije Universiteit Brussel met Kritiek van de Sportieve Rede, waarin ze zich buigt over de groeiende excessieve dimensie en voortgaande instrumentalisering van de sport.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Steun ons dan met een financiële bijdrage en doneer.

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? 
Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief. Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.