Zoek in de site...

21|11|01 Overbevolking en het klimaat | Lezing en gesprek met klimaatfilosoof Marc Davidson en sociaal filosoof Femke Takes

Overbevolking en het klimaat | Lezing en gesprek met klimaatfilosoof Marc Davidson en sociaal filosoof Femke TakesOverbevolking en het klimaat | Lezing en gesprek met klimaatfilosoof Marc Davidson en sociaal filosoof Femke Takes | Maandag 1 november 2021 | 20.00 - 21.30 uur | LUX, Nijmegen | Radboud Reflects en Radboud Green Office


Video | Podcast

Aankondiging - Het tegengaan van overbevolking lijkt een logische stap in de strijd tegen uitputting van de aarde. Maar bij wie ligt deze verantwoordelijkheid? Is het aan overheden om in te grijpen, hebben we zelf een morele plicht om onze kinderwens te beperken, of hebben we juist recht op eigen nageslacht? Kom en luister naar klimaatfilosoof Marc Davidson en sociaal filosoof Femke Takes over de ethische en politieke pijnpunten rondom het tegengaan van overbevolking. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Overbevolking en het klimaat

De aarde wordt uitgeput. De klimaatcrisis maakt duidelijk dat we niet langer zo kunnen doorgaan. Maar is de klimaatcrisis wel het echte probleem? Is het achterliggende probleem niet dat we met te veel zijn? In het programma van Radboud Reflects en Radboud Green Office spraken klimaatfilosoof Marc Davidson en sociaal filosoof Femke Takes, beide van de Radboud Universiteit, over het verband tussen overbevolking en het klimaat. Tevens bespraken ze de ethische en politieke kanten van het tegengaan van overbevolking. Na hun lezingen gingen de sprekers met elkaar in gesprek onder leiding van filosoof Cees Leijenhorst van de Radboud Universiteit.

Marc Davidson, foto: Ted van Aanholt

Bevolking, welvaart en technologie

Het panel van de Verenigde Naties dat gaat over klimaatverandering, het IPCC, is ervan overtuigd: klimaatverandering is ondubbelzinnig door de mens veroorzaakt. De wereld kan maar beter streven naar een klimaatopwarming van ten hoogste 1.5 °C, want 2 graden opwarming kan catastrofaal zijn. Marc Davidson: “Het is te hopen dat ze bij de klimaatconferentie in Glasgow de nodige stappen zetten. Het is bijna niet te bevatten met welke snelheid de emissies omlaag moeten.”

Is overbevolking dé oorzaak van de klimaatcrisis? Davidson meende van niet: “Je kunt niet zeggen dat de bevolkingsgroei het fundamentele probleem is.” Om zijn punt te verduidelijken introduceerde hij de formule I = P × A × T. De klimaatimpact I is het product van drie factoren: bevolking (P), welvaartsniveau (A), en technologie (T). “Je kunt niet stellen dat overbevolking hét probleem is, want als wij op het welvaartsniveau van de armste landen zouden leven, kunnen er best nog wel een paar mensen bij,” stelde Davidson.

Volgens Davidson maken zowel de bevolking als het welvaartsniveau een exponentiële groei door. Gelukkig wordt de technologie ook schoner. Davidson: “De klimaatimpact per uitgegeven euro neemt langzaam af.” Maar gaat de technologische innovatie snel genoeg? “De optimisten zeggen: geef het wat tijd,” aldus Davidson. “De toenemende welvaart zal de problemen als sneeuw voor de zon doen verdwijnen, want als de welvaart stijgt, worden de gezinnen kleiner. Het is echter de vraag of die ontwikkeling snel genoeg gaat.”

Overconsumptie

Davidson benadrukte dat we niet enkel naar bevolkingsgroei moeten kijken, maar ook naar overconsumptie. “Wellicht hebben we in het westen minder kinderen, maar de kinderen die we krijgen consumeren wel een stuk meer dan in ontwikkelingslanden,” stelde de klimaatfilosoof. “De persoonlijke keuze met de grootste impact op het klimaat is de gezinsgrootte. Als je kiest voor een extra kind, ben je ook verantwoordelijk voor de emissies die dat kind gedurende zijn leven veroorzaakt.”

Die klimaatimpact heeft morele gevolgen, meende Davidson. “Meer kinderen krijgen maakt het moeilijker de klimaatdoelen te halen. Grote gezinnen zijn dus moreel problematisch.” Volgens Davidson mag de maatschappij zich daar best over uitlaten: “Als je meer dan twee kinderen krijgt, leg je een grotere claim op de toekomst dan waar je recht op hebt. De vrijheid van de een eindigt waar de vrijheid van een ander begint.”

Femke Takes, foto: Ted van Aanholt

Bevolkingspolitiek

Femke Takes stond stil bij de vraag of we grote gezinnen mogen verbieden, en zo ja, hoe we dat moeten doen. Takes: “Het krijgen van kinderen is geen zuiver persoonlijke keuze, maar heeft invloed op anderen.”

Bevolkingspolitiek is erop gericht de bevolkingsgroei te remmen of juist te stimuleren. Als voorbeeld van het eerste noemde Takes China, waar in 1979 de eenkindpolitiek werd ingevoerd. De bevolkingsbeheersing was nodig om catastrofale groei te voorkomen. Een voorbeeld van stimulering vinden we in Hongarije, waar Orbán het ‘gezinspakket’ heeft ingevoerd. Het krijgen van veel kinderen levert financiële voordelen op; bij het vierde kind wordt zelfs de inkomstenbelasting kwijtgescholden.

Niet elke vorm van bevolkingspolitiek is gelegitimeerd. Takes: “Bevolkingspolitiek uit etnische of religieuze overwegingen is niet legitiem, want de ene groep gaat dan ten koste van de andere. Als het echter gaat om het leven op aarde, dan gaat het om ons allemaal. Bevolkingspolitiek kan dan wél legitiem zijn.”

Reproductieve vrijheid

Bevolkingspolitiek lijkt in strijd met de reproductieve vrijheid. “Die vrijheid gaat echter samen met een verantwoordelijkheid voor het nemen van kinderen,” aldus de sociaal filosoof. “Reproductieve vrijheid is belangrijk, maar niet onbegrensd. Verantwoordelijkheid begint bij de vraag: waarom een kind?” vervolgde Takes. “Misschien is het wel een afgeleide behoefte, zoals status of mode. In dat geval moet je nog eens over je keus nadenken.”. Takes: “Ik denk dat we naar een andere invulling van de familie moeten gaan, waarbij het niet alleen draait om de kinderen, maar ook om het creëren van meer ruimte voor dier en natuur, en gastvrijheid richting vreemden.”

Cees Leijenhorst, Femke Takes and Marc Davidson, foto: Ted van Aanholt

De benodigde maatregelen

In het gesprek bleek dat de sprekers sterk op één lijn zaten. Beide waren voorstander van bevolkingspolitiek om de bevolkingsgroei te remmen, zolang de maatregelen sturend zijn en niet dwingend. Bovendien pleitten beiden voor een afschaffing van bevolkingsstimulerende maatregelen. Takes: “We moeten niet vergeten dat we op dit moment al bevolkingspolitiek hebben in Nederland, in de vorm van kinderbijslag. We hebben nu onmiddellijke aanleiding om bevolkingspolitiek te bedrijven, maar dan remmend in plaats van stimulerend.”

Davidson was van mening dat bevolkingspolitiek het laatste middel moet zijn, als we niet langer in staat zijn de klimaatdoelen te behalen middels aanpassingen in ons consumptiepatroon en onze technologie. Davidson: “Pas als alle andere maatregelen, zoals plantaardig eten en belasting op vliegen, worden ingevoerd en onvoldoende effectief blijken, moeten we aan bevolkingspolitiek beginnen.” Aanpassingen in ons consumptiepatroon zijn echter controversieel in de samenleving, volgens de klimaatfilosoof. “De wens van de politiek is om alles met technologie op te lossen. We hoeven dan niet ons consumptiepatroon en bevolkingsgroei aan te passen. Het is echter zeer de vraag of technologie alleen voldoende is, als je de andere knoppen ongemoeid laat.”

Door: Thijs Meeuwisse

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Video

Podcast

Aankondiging

Overbevolking en het klimaat | Lezing en gesprek met klimaatfilosoof Marc Davidson en sociaal filosoof Femke Takes

Het tegengaan van overbevolking lijkt een logische stap in de strijd tegen uitputting van de aarde. Maar bij wie ligt deze verantwoordelijkheid? Is het aan overheden om in te grijpen, hebben we zelf een morele plicht om onze kinderwens te beperken, of hebben we juist recht op eigen nageslacht? Kom en luister naar klimaatfilosoof Marc Davidson en sociaal filosoof Femke Takes over de ethische en politieke pijnpunten rondom het tegengaan van overbevolking.

Geboortebeperking

Het krijgen van een kind leidt tot evenveel CO2-uitstoot als zo’n 36 trans-Atlantische retourvluchten per jaar. Is het met het oog op het klimaat dan nog wel moreel verantwoord om kinderen te krijgen? Hebben we een morele plicht om minder kinderen te krijgen? Dit idee van een morele of zelfs politieke plicht om minder kinderen te krijgen stuit veel mensen tegen de borst. Mag een overheid zich wel bemoeien met onze kinderwens? Betekent baas in eigen buik niet ook baas over het eigen nageslacht? Wat zouden bovendien de sociale en economische gevolgen zijn van een beleid van actieve geboortebeperking?

Overconsumptie

Tegelijkertijd speelt overbevolking een heel andere rol in het Westen dan in veel andere landen. Zo staat de ecologische voetafdruk van een gemiddeld westers kind gelijk aan die van 168 kinderen uit een land als Bangladesh. Anderzijds zal de bevolking juist het sterkst toenemen in die armere landen. Maar dreigen we met een pleidooi voor geboortebeperking dan niet snel te vervallen in een hypocriet en neokoloniaal vingerwijzen? Is het niet zaak eerst de buitensporige consumptiepatronen van het westen aan de kaak te stellen? En kunnen we andere landen wel de levensstandaarden ontzeggen waar we zelf al decennia lang van genieten?

Na hun lezingen gaan Marc Davidson en Femke Takes in gesprek over de ethische dilemma’s rondom overbevolking en de wenselijkheid, rechtvaardigheid en haalbaarheid van een (mondiale) geboortestop. Wat maakt overbevolking tot een probleem? Hoe ver mogen overheden gaan in het tegengaan van overbevolking? En welke fundamentele vrijheden zijn hierbij in het geding?

Over de sprekers

Marc DavidsonMarc Davidsonis hoogleraar Filosofie van duurzaamheid en milieu aan de Radboud Universiteit. In zijn onderzoek werkt hij op het snijvlak van ethiek, economie en ecologie. Centraal in zijn denken staat de morele vraag hoe wij behoren te handelen in het licht van de duurzaamheids- en milieuproblematiek.

Femke TakesFemke Takes is filosoof en docent Pedagogische ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Dit is een programma van Radboud Reflects en Radboud Green Office.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Steun ons dan met een financiële bijdrage en doneer.

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? 
Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief. Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.