Zoek in de site...

21|11|02 RNA. Een revolutie in de geneeskunde? | Lezingen door geneticus Rob Collin en ethicus Marianne Boenink

RNA. Een revolutie in de geneeskunde? | Lezingen door geneticus Rob Collin en ethicus Marianne BoeninkRNA. Een revolutie in de geneeskunde? | Lezingen door geneticus Rob Collin en ethicus Marianne Boenink | Dinsdag 2 november 2021 | 20.00 – 21.30 uur | Collegezalencomplex, Radboud Universiteit | Radboud Reflects en Donders Institute


VideoPodcast | English review - RNA: A revolution in medicine?

"Goede lezing. Zeer informatief wat betreft DNA en RNA en een voor mij verhelderende insteek rond ethische vragen." (Uit een deelnemersevaluatie.)

Aankondiging - Coronavaccins Pfizer en Moderna zijn gebaseerd op RNA-technologie. Wat is er zo bijzonder aan deze ribonucleic acid- techniek? Voor welke ziekten kan het een oplossing zijn en wat zijn de risico’s van het manipuleren van de mens op moleculair niveau? Ligt de verleiding tot mensverbetering op de loer? Kom en luister naar geneticus Rob Collin en ethicus Marianne Boenink die reflecteren op de vraag of we aan de vooravond staan van een RNA-revolutie. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - RNA: Een revolutie in de geneeskunde?

RNA-therapie wordt als een revolutie in de geneeskunde gezien. Met de recente coronavaccins heet de techniek rap naamsbekendheid verworven. Hoe werkt RNA-therapie eigenlijk? En hoe verschilt het van andere vormen van genetische therapie, zoals gene editing? Tijdens een programma van Radboud Reflects en het Donders Institute legde Rob Collin, hoogleraar Moleculaire therapie voor erfelijke netvliesaandoeningen aan het Radboudumc en hoofdonderzoeker aan het Donders Institute, de wetenschap achter RNA uit. Vervolgens besprak Marianne Boenink, hoogleraar Ethiek van de gezondheidszorg aan de Radboud Universiteit en het Radboudumc, de ethische vragen die deze nieuwe techniek oproept. Tot slot gingen de sprekers gingen met elkaar in gesprek onder leiding van filosoof Frank van Caspel.

Rob Collin, foto: Ted van Aanholt

RNA: de schakel tussen DNA en eiwitten

Rob Collin, die digitaal aanwezig was in het Collegezalencomplex, trapte de avond af. “RNA is een afkorting voor ribonucleïnezuur,” aldus de geneticus. “Het is het tussenproduct tussen DNA en eiwitten. Vanuit het DNA worden RNA-moleculen gevormd. Die zijn dan weer het sjabloon voor eiwitten.”

Hoe ziet zo’n RNA-molecuul eruit? Collin: “DNA is dubbelstrengs. RNA is de kopie van een stukje van het DNA, maar heeft slechts een van de strengen. Het is daarom minder stabiel. Als het RNA is gemaakt, wordt het naar de eiwitfabriek in de cel gestuurd, waar het de productie van eiwitten aanstuurt.”

De genetische informatie in het DNA is gecodeerd als een keten van zogenaamde basen. Er zijn vier van die basen, die de bouwstenen vormen van het DNA. “We geven de basen aan met letters,” legde Collin uit. “De volgorde is heel specifiek. Daardoor weet het lichaam precies wat het met de informatie moet doen. Groepjes van drie letters in het DNA coderen één aminozuur,” vervolgde de geneticus. “Die aminozuren zijn dan weer de bouwstenen van eiwitten, die van belang zijn voor vele processen in onze lichaamscellen.” Om dit principe te verhelderen, zette Collin het publiek aan het werk om een stukje RNA, geprojecteerd op het scherm, te ontcijferen.

Fouten in het DNA

Volgens Collin is het DNA in iedere lichaamscel hetzelfde. Voor RNA geldt dat niet, want RNA kan in iedere cel naar behoefte worden aangemaakt. Een hersencel heeft bijvoorbeeld andere RNA-moleculen nodig dan een oogcel. Het RNA heeft bovendien een korte levensduur en kan niet worden doorgegeven aan het nageslacht. “Erfelijke ziekten worden veroorzaakt door fouten in het DNA,” legde Collin uit. “Er is bijvoorbeeld een letter verwisseld. Dat kan ervoor zorgen dat er op eiwit-niveau iets misgaat. De eiwitproductie wordt bijvoorbeeld te vroeg stopgezet, waardoor het gemaakte eiwit te kort is. Daardoor kunnen processen in de cel verstoord worden, met erfelijke ziekten als gevolg.”

Als we weten wat er misgaat, kunnen we genetische technologie gebruiken om die fouten te herstellen. Met gentherapie kunnen we al een heleboel, zoals gecorrigeerd DNA toevoegen aan de juiste cel van de patiënt. Collin: “Hetzelfde kunnen we ook doen met RNA. Door RNA toe te voegen aan de juiste cel zorgen we ervoor dat die het benodigde eiwit weer gaat aanmaken.”

Marianne Boenink, foto: Ted van Aanholt

Genetische revoluties

Marianne Boenink begon haar lezing met een waarschuwing: we moeten niet moeten vervallen in speculatieve ethiek als het gaat om de implicaties van RNA-therapie. “RNA-therapie wordt gepresenteerd als een revolutie in de geneeskunde. Er wordt ons van alles moois voorgeschoteld, maar de techniek is er nog niet. Als ethicus moet je je afvragen: hoe serieus moet ik die belofte nu al nemen? Als je er serieus over nadenkt, moet je ook voor lief nemen dat de techniek misschien haar beloftes niet zal waarmaken.”

Boenink vergeleek RNA-therapie met andere revoluties van de genetica. Met het human genome project uit de jaren ‘90 werd geprobeerd het volledige menselijke genoom in kaart te brengen. Boenink: “Men dacht dat elk kenmerk door één gen werd veroorzaakt. Dat leidde tot ethische vragen over genetische manipulatie: als we het gen voor intelligentie hebben ontdekt, kunnen we dat dan kopiëren naar een ander? Het bleek echter allemaal een stuk ingewikkelder te liggen. Veel eigenschappen worden veroorzaakt door een combinatie van factoren, zoals de interactie tussen genen en de invloed van de omgeving waarin het gen zich verkeert. Het idee van mensverbetering bleef vooral een droom.”

Ook bij gentherapie en gene editing blijkt de realiteit complexer dan gedacht. Gentherapie is risicovol en duur. Boenink: “We weten nog niet goed wat de technologie kan en wat de risico’s zijn. Bovendien zijn er fundamentele bezwaren tegen ingrijpen in het menselijk genoom. Is het een aantasting van menselijke waardigheid? En wie mag erover beslissen? Het embryo kan de beslissing in ieder geval niet maken.” Tot slot is er een grote maatschappelijke impact. Als we met genetische technologie eigenschappen kunnen aanpassen, moeten we de vraag stellen welke eigenschappen wenselijk zijn. Boenink vroeg zich ernstig af of we het daar ooit over eens kunnen worden. En zo ja, dan bestaat het risico dat de diversiteit tussen mensen afneemt.

Frank van Caspel en Marianne Boenink, foto: Ted van Aanholt

Ethische bezwaren

In tegenstelling tot bij DNA-therapie zijn de effecten van RNA-therapie tijdelijk, omdat er geen blijvende veranderingen in de genetische code worden aangebracht. Dat betekent ook dat de neveneffecten minder permanent zijn. Boenink: “Dat is fijn, zeker als je niet weet wat de effecten zijn. Experimenten met RNA-therapie kunnen een proeftuin zijn voor DNA-editing.”

Toch blijven er zorgen en bezwaren. “De ontwikkelingen dwingen ons als samenleving vragen te stellen. Willen we deze dure therapieën betalen? Hoe gaan we bepalen wat onwenselijke eigenschappen zijn die genezen moeten worden? En hoe gaan we de verantwoordelijkheid nemen om ‘nee’ te zeggen als de technologie er eenmaal is?” Boenink vervolgde: “Als een technologie er eenmaal is, is de situatie echt veranderd. Waar een aandoening eerst een gevolg van de natuur was, is het nu een maatschappelijke keuze geworden om een behandeling al dan niet te willen.”

Door: Thijs Meeuwisse

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Video

Podcast

Aankondiging

RNA. Een revolutie in de geneeskunde? | Lezingen door geneticus Rob Collin en ethicus Marianne Boenink

Coronavaccins Pfizer en Moderna zijn gebaseerd op RNA-technologie. Wat is er zo bijzonder aan deze ribonucleic acid- techniek? Voor welke ziekten kan het een oplossing zijn en wat zijn de risico’s van het manipuleren van de mens op moleculair niveau? Ligt de verleiding tot mensverbetering op de loer? Kom en luister naar geneticus Rob Collin en ethicus Marianne Boenink die reflecteren op de vraag of we aan de vooravond staan van een RNA-revolutie.

Geboortebeperking

RNA is niet nieuw, de techniek bestaat al dertig jaar. Geneticus Rob Collin legt aan de hand van zijn onderzoek naar erfelijke netvliesaandoeningen de wetenschap achter RNA uit. Bij een RNA-behandeling wordt een fout in het DNA gecorrigeerd, door de opdracht voor de aanmaak van bepaalde eiwitten te manipuleren. Op deze manier kan een ziekte die voortkomt uit een DNA-defect worden genezen, zonder dat het DNA zelf gemanipuleerd wordt.

Kostbaar

RNA is veelbelovend voor medische therapieën tegen bijvoorbeeld kanker of zeldzame oogziektes, maar is erg kostbaar omdat het maatwerk is. Rob Collin stelt dat dit soort vormen van gepersonaliseerde geneeskunde mooi zijn, maar op de lange termijn onbetaalbaar. Daarnaast is een RNA-behandeling structureel: een patiënt moet meerdere keren per jaar naar het ziekenhuis voor een nieuwe behandeling, omdat het niet de oorzaak van de ziekte, in het DNA, aanpakt. Is RNA-therapie daarom nog vooral een medische revolutie op papier?

Mensverbetering

Dat de effecten van een RNA-behandeling niet blijvend zijn, maakt de behandeling aan de andere kant minder risicovol en bezwaarlijk dan DNA-modificatie. Ethicus Marianne Boenink vraagt zich af of RNA daarmee ethisch gezien de betere papieren heeft. Hoe wegen we de ethische bezwaren tegen DNA-therapie tegenover de hogere kosten van een RNA-behandeling? RNA-editing kan in theorie ingezet worden om tijdelijk iemands kwetsbaarheid voor fysieke verwondingen te verminderen en het herstellen van verwondingen te verbeteren. Sporters of militairen zouden daarvan grote voordelen kunnen ondervinden. Hoe realistisch zijn dergelijke scenario’s? En moeten we op dit niveau in de eigenschappen van mensen willen ingrijpen?

Rob Collin en Marianne Boenink vertellen in een korte lezing over de toepassingen en risico’s van RNA. Daarna gaan ze met elkaar en met het publiek in gesprek. Filosoof Frank van Caspel is de gespreksleider.

Over de sprekers

Rob CollinRob Collin is hoogleraar Moleculaire therapie voor erfelijke netvliesaandoeningen aan het Radboudumc en hoofdonderzoeker aan het Donders Institute. In zijn onderzoek richt hij zich op de genezing van erfelijke aandoeningen aan het netvlies met genetische technologieën, zoals RNA-technologie.

Marianne BoeninkMarianne Boenink is hoogleraar Ethiek van de gezondheidszorg, aan de Radboud Universiteit en het Radboudumc. In haar onderzoek richt ze zich op de ethiek van nieuwe medische technologie. Daarnaast is ze is ethisch adviseur van verschillende Europese onderzoeksprojecten.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Steun ons dan met een financiële bijdrage en doneer.

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? 
Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief. Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.