Zoek in de site...

22|06|07 Gender: wat we kunnen leren van andere primaten | Lezing door primatoloog Frans de Waal

Gender in het dierenrijk | Lezing door primatoloog Frans de WaalGender: wat we kunnen leren van andere primaten | Lezing door primatoloog Frans de Waal | Dinsdag 7 juni 2022 | 20.00 – 21.45 uur | De Vereeniging, Nijmegen

PodcastEnglish review  | Verslag Radboud Recharge | Er is geen video van dit pogramma.

Frans de Waal bij Buitenhof | De Tijd - Interview met Frans de Waal | New Scientist - ‘Bij veel diersoorten liggen seksen niet zo vast’ | IntoNijmegen: Wereldberoemde gast Frans de Waal bij Radboud Reflects | Column De Gelderlander - Een wonder: Arnhem is Nijmegen links aan het inhalen

Aankondiging - Is gender een uniek menselijk verschijnsel of bestaan er bij mensapen ook aangeleerde genderrollen? Aan de hand van zijn observaties bij mensapen spreekt primatoloog Frans de Waal over gender en sekse bij dieren en mensen. Welke genderrollen komen voor in het dierenrijk en hoe komen die rollen tot stand? Kunnen wij mensen iets leren van gender bij dieren? Kom en luister naar Frans de Waal en ontdek wat genderrollen bij mensapen ons vertellen over onszelf. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.


Verslag - 
Gender bij aap en mens

Read the English review.

In een overvolle Vereeniging verleende de wereldberoemde bioloog en primatoloog zijn alma mater de Radboud Universiteit het genoegen te komen spreken over de inzichten die primaten ons kunnen bieden op het gebied van gender. Ook bij mensapen zijn genderrollen een gegeven. In zijn meest recente boek Anders beschreef De Waal observaties die hij deed over de rol die sekse en gender bij deze dieren spelen. Deze kunnen ons als mensen iets leren over hoe we bij onszelf naar deze kwesties kunnen kijken. Na zijn lezing ging hij erover in gesprek met programmamaker bij Radboud Reflects, Pam Tönissen.

Frans de Waal - TedVA

Eeuwige dichotomieën

Aan de basis van De Waals verhaal lag de dichotomie van sekse en gender. De eerste betreft de puur biologische kant van het verhaal, de mannelijke en vrouwelijk hormonen en genitaliën. Gender daarentegen is complexer en heeft te maken met verwachtingspatronen over hoe we vinden dat je je als man of vrouw uitdrukt. Het betreft het mannelijke en vrouwelijke en alles daartussenin.

We associëren het verschil tussen sekse en gender vaak met nature en nurture. De extreme posities zijn enerzijds dat gender puur cultureel is, anderzijds dat er slechts twee seksen bestaan. De Waal wees er echter op dat er geen puur natuurlijke, noch puur biologische eigenschappen bestaan. Veel vermeende culturele verschillen tussen man en vrouw hebben een biologische grondslag en andersom. De biologie zit tussen de twee extremen in. Zijn onderzoek naar het gedrag van de mensapen maakte dit voor vele domeinen duidelijk.

Tönissen - TedVA

Mensapen en genders

Normaliter gebruiken we de term ‘gender’ niet voor dieren. Bij de mens spreken we daarover omdat we culturele wezens zijn. We leren veel in onze ontwikkeling en worden pas laat volwassen. Voor deze vertraagde reproductie en volgroeiing is een goede reden: we moeten veel leren voor we competente volwassenen zijn. Bij mensapen is dat net zo. Hoe je je als man of vrouw gedraagt is afhankelijk van wat je in je leven om je heen ziet. We zien dat jonge individuen leren door zichzelf te socialiseren, ze kopiëren het gedrag van volwassenen. Daarbij is het zo dat de jonge vrouwtjesapen het gedragen van de vrouwelijke volwassenen kopiëren, en de mannetjes van de mannelijke.

Er zijn echter ook altijd individuen die hiervan afwijken en een tutor van het andere geslacht volgen. Deze ontwikkelen zich verder precies hetzelfde als de andere kinderen. Zo zijn er volwassen mannetjes die zich terugtrekken uit die competitie voor de alfapositie. Ze staan niet perse laag in de rangorde, maar zijn niet geïnteresseerd in het spel. Ook zijn er voorbeelden van vrouwtjesapen die er meer mannelijk dan vrouwelijk uitzien en zich ook zo gedragen. Deze individuen zijn verder volkomen geïntegreerd. Uitstoting uit de groep gebeurt eigenlijk alleen als een individu problemen veroorzaakt, wat zelden het geval is bij individuen die zich qua gender niet conform aan hun sekse gedragen.

Frans de Waal - TedVA

Chimpansees en bonobo’s

Van alle apensoorten zijn we het meest verwant aan de chimpansee en de bonobo. Deze twee soorten hebben echter een heel verschillende sociale structuur. Daardoor kunnen beide soorten ons verschillende dingen over onszelf vertellen. Chimpansees zijn zeer dominant. Dit houdt meer in dan enkel de grootste en sterkste zijn. Een hoge rang bekleden is niet hetzelfde als macht hebben; er is bijna altijd een coalitie die de rangen stabiel houdt. Ook zijn chimpansees zeer territoriaal. Ze hebben bijna altijd vijandelijke relaties met andere groepen en dikwijls is hun agressie ook dodelijk.

Bonobo’s zijn daarentegen veel minder dominant. Ze leven veel vreedzamer en hebben enorm veel seks. Dit wordt gebruikt om over competitie heen te komen. Het zijn ook de vrouwtjes die de alfapositie bekleden en vaak in een kliek samen het geheel regeren. Ook zijn ze niet territoriaal. Ze zijn sociaal en ontmoeten graag andere groepen met wie ze eten delen en ze adopteren zelfs elkaars kinderen. Ondanks hun verschillen staan beide soorten even dicht bij ons. We moeten ze dus evenveel aandacht geven als we ze onderzoeken.

Wel degelijk geslachtsverschillen

Er zijn duidelijke verschillen op te merken tussen vrouwelijke en mannelijke primaten. Bij alle soorten hebben de vrouwen een enorme belangstelling voor kinderen. Het zijn ook de vrouwtjes die het verzorgen van het kind volledig op zich nemen. Jonge vrouwtjes worden vaak babysitters, zodat de moeder even ‘pauze’ kan nemen, maar ook zodat zij zelf de noodzakelijke voorbereiding krijgen voor hun latere rol als moeder. De belangstelling voor kinderen is instinctief, maar het grootbrengen moet geleerd worden.

De jonge mannetjes doen vooral aan worstelen en ravotten. Dit is om twee redenen noodzakelijk. Zo leren ze vechttechnieken die ze later misschien nodig zullen hebben, maar ze leren vooral ook hun kracht te beheersen. Een gorillaman is prima in staat een kind te doden, maar kan er veilig mee spelen omdat hij zijn kracht heeft leren kennen toen hij jong was. Alle studies naar primaten en mensen wijzen op dit verschil tussen mannen en vrouwen. Alleen op cognitief vlak zijn er geen significante verschillen tussen de seksen: er is geen bewijs dat wijst op verschillen in intelligentie.

De Waal Tönissen - TedVA

Potentiëlen: vervagende geslachtsverschillen

Tot slot wees De Waal op de potentiëlen van beide seksen: gedrag dat niet het meest gebruikelijk is maar wel plaatsvindt. De geslachtsverschillen vervagen hierdoor. Een voorbeeld is vrouwelijk leidershap bij chimpansees. Een vrouwenhiërarchie wordt niet bepaald door fysieke capaciteiten. Er is namelijk een onderscheid tussen fysieke dominantie en macht. De man is fysiek groter en sterker, maar macht ligt anders: er zijn hooggeplaatste vrouwen met veel meer macht in de groep. Bij primaten stappen mannen gevechten binnen en stoppen deze. Vrouwen lossen naderhand de problemen op door banden te herstellen na een conflict.

Dit misverstand bestaat ook bij de mens: mannen zijn niet hiërarchischer dan vrouwen. Ten tweede is er het potentieel van mannen om voor kinderen te zorgen. Chimpansee- en bonobomannetjes laten de verzorging van kinderen aan de vrouwen over. Maar als een volwassen moeder haar leven verliest nemen mannen vaak die taak over. Volwassen primatenmannen kunnen dit best en zijn er indien noodzakelijk ook toe geneigd. De uitspraak dat mannelijk leiderschap en vrouwelijk ouderschap nou eenmaal natuurlijk is kon De Waal daarmee als onzin afdoen. Hij onderstreepte hiermee het belang om te allen tijde meer biologie aan te voeren in de discussie over gender.

Door Pieter Theunissen

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Podcast

Aankondiging

Gender: wat we kunnen leren van andere primaten

Is gender een uniek menselijk verschijnsel of bestaan er bij mensapen ook aangeleerde genderrollen? Aan de hand van zijn observaties bij mensapen spreekt primatoloog Frans de Waal over gender en sekse bij dieren en mensen. Welke genderrollen komen voor in het dierenrijk en hoe komen die rollen tot stand? Kunnen wij mensen iets leren van gender bij dieren? Kom en luister naar Frans de Waal en ontdek wat genderrollen bij mensapen ons vertellen over onszelf.

Geweld en kinderzorg

Bij mensapen is niet elke alfa-man een tiran en zien we ook machtige alfa-vrouwen. Waar bij chimpansees de mannen dominant zijn, domineren bij de seksueel zeer actieve bonobo’s juist de vrouwen. Al jaren bestudeert Frans de Waal deze twee naaste verwanten van de mens. Aan de hand van het gedrag van deze mensapen bespreekt hij genderidentiteit, seksuele oriëntatie, gendergerelateerd geweld, vriendschap en kinderzorg. Hij laat zien hoe we vanuit evolutionaire biologie kunnen komen tot een visie op het culturele begrip gender.

Potentiële leiders

Na zijn lezing gaat Frans de Waal in gesprek met een wetenschapper van de Radboud Universiteit en het publiek. De Waal bepleit dat geslachtsverschillen universeel zijn, maar hij ziet geen biologische verklaring voor genderongelijkheid. Hoe kan het dat het bij de ene soort mannen dominant zijn en bij andere vrouwen? Kunnen genderrollen bij dieren veranderen en komen ook andere identiteiten voor dan man en vrouw? En kan de biologie ons leren over een thema als gender of moeten we voorzichtig zijn met zoeken naar antwoorden in ‘de natuur’?

Over de sprekers

Frans de WaalFrans de Waal is een wereldberoemde bioloog en primatoloog en schreef een reeks aan bestsellers, waaronder De bonobo en de tien gebodenChimpanseepolitiekDe aap in onsZijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? en Mama’s laatste omhelzing. In zijn nieuwe boek Anders: Gender door de ogen van een primatoloog buigt hij zich over gender en sekse bij de mens en andere dieren.

De Waal is hoogleraar psychologie aan de Emory University in Atlanta en is alumnus van de Radboud Universiteit. Volgens TIME Magazine behoort hij tot de top 100 van meest invloedrijke personen. In 2019 plaatste Prospect Magazine hem op nummer 4 van de lijst van de vijftig grootste denkers.

Kom je vaker naar de lezingen van Radboud Reflects? Dan is een Radboud Reflects-abonnement misschien interessant.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Steun ons dan met een financiële bijdrage en doneer.

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? 
Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief. Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.