Zoek in de site...

22|09|07 Kiezen als alles open ligt | Gesprek met Denker des Vaderlands Paul van Tongeren en Theoloog des Vaderlands Thomas Quartier

Kiezen als alles open ligt | Gesprek met Denker des Vaderlands Paul van Tongeren en Theoloog des Vaderlands Thomas Quartier Lezing door Denker des Vaderlands Paul van Tongeren en religiewetenschapper Heleen Murre-van den Berg (bij afwezigheid vanTheoloog des Vaderlands Thomas Quartier) | woensdag 7 september 2022 | 20.00 - 21.30 uur | Collegezalencomplex, Radboud Universiteit | Radboud Reflects en Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen

Evaluatieformulier | Video | Podcast

Aankondiging - We moeten voortdurend allerlei keuzes maken. Grote en kleine, moeilijke en gemakkelijke. Hoe komt het dat keuzes maken steeds moeilijker lijkt te worden? Is kiezen een verplichting of een bevrijding? En ten opzichte van wie zijn we eigenlijk verantwoordelijk wanneer we keuzes maken? Kom luisteren naar Paul van Tongeren en Thomas Quartier, de Denker en de Theoloog des Vaderlands die hun licht laten schijnen op alles dat met kiezen te maken heeft. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Kiezen of denken

We leven in een tijd waarin we steeds meer te kiezen lijken te hebben. Dat is zowel een vloek als een zegen. Het levert ons vele dilemma’s op; van alledaagse keuzes, zoals het kiezen tussen merken hagelslag, tot grote levensbeschouwelijke en ethische keuzes. Alles kan en ligt voor je open, maar is tevens je eigen verantwoordelijkheid. Het is jouw slagen, of jouw falen. Daarover zouden de Denker en de Theoloog des Vaderlands met elkaar in gesprek gaan. Helaas bleek Theoloog des Vaderlands Thomas Quartier door persoonlijke omstandigheden verhinderd. Heleen Murre-van den Berg, religiewetenschapper en decaan van de Faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen, nam de honneurs waar en ging in gesprek met Paul van Tongeren tijdens dit eerste, uitverkochte programma van Radboud Reflects na de zomervakantie.

Paul van Tongeren - foto Ramon Tjan

Veel meer keuzes

Tijdens zijn lezing voorafgaand aan het gesprek wees Van Tongeren erop dat tegenwoordig veel zaken het voorwerp van keuze geworden zijn die dat vroeger nog niet waren. Je kunt bijvoorbeeld zelf je naam, gender en religie kiezen, terwijl dat vroeger veel meer als een gegeven werd beschouwd. Ook datingsites maken dat het vinden van een partner veel meer een gerichte keuze is dan voorheen, toen je ‘gewoon’ iemand tegenkwam. Het maken van keuzes lijkt kortom een alsmaar groter element van het leven te zijn geworden. Die toegenomen veelheid aan mogelijkheden maakt dat veel mensen gebukt gaan onder grote keuzestress.

De keerzijde van autonomie

Deze keuzestress is de keerzijde van een verworvenheid die zeer belangrijk voor ons geworden is: autonomie. Meer dan ooit zijn we gedreven om niets voor ons te laten bepalen, maar dat zelf te doen. Van Tongeren wees op het verhaal van de ezel van Buridanus: een ezel staat precies in het midden tussen twee identieke balen hooi. Hij heeft geen reden om de ene boven de andere te verkiezen en zal dus doodgaan van de honger. Dat zal ons mensen niet gebeuren, want wij hebben een vrije wil. Als er geen reden is om de een boven de ander te kiezen, is onze keuze pas echt vrij en zijn we waarlijk autonoom. Soms is het echter gemakkelijker om onze keuze te laten bepalen door reclame, het vertrouwde, mode of onze omgeving. Zo kunnen we de dwang van de autonomie verminderen.

Heleen Murre-van den Berg, Paul van Tongeren - foto Ramon Tjan

Niet kiezen is een keuze

Als je ervoor kiest je te laten bepalen, is dat alsnog een vrije keuze met bijbehorende verantwoordelijkheid. Als je ervoor kiest je te laten bepalen, heb je jezelf verantwoordelijk gemaakt voor datgene wat je met jezelf laat doen. Dit niveau van vrijheid is met name door de existentialistische filosofie in de wereld gebracht. Ook als je geen keuze hebt, is het een keuze hoe je je daartoe verhoudt. Van Tongeren citeerde Sartre: we zijn veroordeeld tot vrijheid. Als je authentiek wil leven, moet je verantwoordelijkheid nemen voor wat je wel en niet doet, en voor het je wel of niet te laten leiden. Keuzes maken gaat dan ook niet alleen om de handeling zelf, maar om de vorm die jij via je keuzes aan jezelf en je leven geeft.

Existentiële versus ‘supermarktkeuzes’

Van Tongeren onderscheidde de spreekwoordelijke ‘supermarktkeuzes’ (“Welk merk hagelslag zal ik kiezen?”) van de belangrijkere, existentiële keuzes zoals de keuze van studie, beroep, partner of levenswijze. De supermarktkeuze is vergelijkend. Je weegt de ene optie tegen de andere af en blijft zelf een constante. Bij existentiële keuzes ben je geen weegschaal die hetzelfde blijft. Zodra je kiest voor een bepaalde levenswijze word je  een ander ten opzichte van wie je was vóór die keuze. Deze keuzes betreffen je identiteit zelf. Hoe kan je kiezen als jij niet meer dezelfde persoon zal zijn in het ene of het andere geval? Je neemt volgens Van Tongeren dan ook een soort gok. Je ‘laat je vallen,’ je geeft je over. Je maakt de eigenlijke keuze dan pas achteraf, als je het gekozene probeert waar te maken en je eraan wijdt.

Paul van Tongeren, Liesbeth Jansen, Heleen Murre-van den Berg

Exit-opties

Als we echt autonoom zijn, voelen we juist onze machteloosheid en blijven we aarzelen. Dat proberen we op te lossen door ook aan existentiële keuzes exit-opties toe te voegen. We zien dit bijvoorbeeld bij de partnerkeuze: “Beloof je eeuwige trouw?” “Ja, zolang ik dat wil.” Tijdens het gesprek vroeg Murre-van den Berg zich af of er wel zo’n groot verschil is tussen existentiële en supermarktkeuzes. Voor Van Tongeren verandert de exit-mogelijkheid iets in de balans, terwijl dit volgens haar duidt op een verwantschap. We zoeken immers altijd naar de mogelijkheid om ergens onderuit te komen. Ze wees op Deuteronomium, het laatste boek uit de Hebreeuwse Bijbel, waarin God het volk van Israël oproept om het leven en de zegen te kiezen. Hierbij komt de vraag kijken wat voor volk zij willen zijn, wat hun identiteit is. In zulke bijbelteksten gaat het altijd om een basale keuze voor het goede. Dat klinkt  heel simpel, maar vaak blijkt in de praktijk dat het toch  niet lukt. Dan begint het allemaal weer opnieuw. Er is altijd een weg terug. We passen dus ook exit-opties toe op existentiële keuzes. In dat opzicht is er volgens haar ten opzichte van vroeger dus niet zoveel fundamenteels veranderd.

Door Pieter Theunissen

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief.

Video

Podcast

Aankondiging

Banner kiezen zonder inschrijven

We moeten voortdurend allerlei keuzes maken. Grote en kleine, moeilijke en gemakkelijke. Hoe komt het dat keuzes maken steeds moeilijker lijkt te worden? Is kiezen een verplichting of een bevrijding? En ten opzichte van wie zijn we eigenlijk verantwoordelijk wanneer we keuzes maken? Kom luisteren naar Paul van Tongeren en Thomas Quartier, de Denker en de Theoloog des Vaderlands die hun licht laten schijnen op alles dat met kiezen te maken heeft.

Wat voor mens wil ik zijn?

Welk carrièrepad ga ik bewandelen? Is deze liefde wel de ware? En kies ik voor de grote goedkope pot chocopasta, of de kleinere, duurdere maar wel fairtrade? Het leven lijkt soms uit een eindeloze hoeveelheid keuzemomenten te bestaan. Wat maakt kiezen moeilijk? Volgens filosoof Paul van Tongeren moeten we niet zozeer vragen ‘wat moet ik doen?’ maar ‘wat voor mens wil ik zijn’? Dit perspectief op deugden als basis van je keuzes dreigt in de huidige samenleving vergeten te worden.

Persoonlijke groei

In een samenleving waarin alle wegen open lijken, waarin we het beste uit het leven moeten halen en we tegelijkertijd zelf verantwoordelijk zijn voor ons slagen of falen, wordt het gewicht van keuzes soms bijna ondraaglijk. Volgens theoloog Thomas Quartier ligt een deel van het probleem in het verkeerd hanteren van het begrip ‘persoonlijke groei’. “Persoonlijk groei lijkt te betekenen dat je alle opties open houdt. Maar dat klopt niet. Persoonlijke groei gaat over het werk maken van een houding dat je, wat er ook gebeurt, weet om te gaan met wat er op je pad komt.“

Thomas Quartier en Paul van Tongeren gaan met elkaar en met programmamaker Liesbeth Jansen in gesprek over deze en aanverwante vragen. Wat hebben de Denker en de Theoloog des Vaderlands met elkaar gemeen? In hoeverre verschillen ze van inzicht? Stel ook je eigen vragen!

Over de sprekers

Paul van Tongeren - foto Merlijn Doomernik 100 pixPaul van Tongeren was hoogleraar Wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit. Naast zijn academische werk houdt Van Tongeren zich al ruim twintig jaar intensief bezig met publieksfilosofie. Hij publiceerde meerdere populaire boeken over zijn grootste interesses: de deugdethiek van Aristoteles en de filosofie van Friedrich Nietzsche. In 2013 won hij met Leven is een kunst de Socratesbeker. Tot april 2023 is hij de Denker des Vaderlands.

Thomas QuartierThomas Quartier is hoogleraar Liturgie aan de Radboud Universiteit en medewerker van het Titus Brandsma Instituut. Hij doet onderzoek naar liturgie en rituelen in de huidige cultuur, vooral rond sterven en dood en liturgische spiritualiteit. Hij is ook monnik van de Benedictijner Abdij Keizersberg in Leuven. Hij schreef diverse publieksboeken, waaronder recent Blijven (2022). Tot december 2022 is hij de Theoloog des Vaderlands.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Doneer dan via iDeal.

Kom je vaker naar de lezingen van Radboud Reflects? Dan is een Radboud Reflects-abonnement misschien interessant.

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.