Zoek in de site...

22|09|08 Filosofische ecologie van een bedreigde planeet | Lezing en gesprek met filosoof Vincent Blok

Terugblik en index plaatje vincent blokFilosofische ecologie van een bedreigde planeet | Lezing en gesprek met filosoof Vincent Blok | donderdag 8 september 2022 | 20.00 - 21.30 uur | Collegezalencomplex, Radboud Universiteit | Radboud Reflects en Radboud Green Office

Video | Podcast

"Interessante avond. Geeft een ander perspectief op hedendaagse problematiek. 'hands on' filosofie!!" (uit een deelnemersevaluatie)

Aankondiging - Er is een radicale omslag in ons denken over de aarde nodig, stelt filosoof Vincent Blok. Onze planeet leek lang een betrouwbare basis, maar dreigt nu onbewoonbaar te worden. Klimaatverandering zet onze leefwereld op zijn kop: het laat zien dat de wereld niet zo stabiel is als we dachten. Moeten we om de wereld te redden af van het idee dat mens en natuur tegenover elkaar staan? Kom en leer over het belang een nieuwe ecofilosofie voor onze bedreigde planeet.

Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Tussen wereld en aarde

Volgens techniekfilosoof Vincent Blok is er, met het oog op de klimaatcrisis, een radicale omslag nodig in ons denken over de aarde. In zijn recent verschenen boek Van wereld naar aarde gaat hij in debat met de westerse filosofische traditie over het begrip wereld. Hij pleit daarin voor een nieuw soort geocentrische blik die ons nieuwe manieren biedt om de klimaatcrisis het hoofd te bieden en ons tot een nieuwe omgang met de aarde kan leiden. Hierover ging hij vervolgens in gesprek met Cees Leijenhorst.

Het metafysisch klimaat

We hebben te maken met een klimaatcrisis, een probleem dat primair om actie lijkt te vragen en minder om filosofische reflectie. Volgens Blok heeft de klimaatverandering echter invloed op onze metafysische ervaring van de aarde. De aarde bestaat uit fysische dingen zoals dieren, planten et cetera, maar klimaatverandering speelt zich ook daar voorbij af. Metafysica betreft namelijk het geheel van alle dingen en klimaatverandering gaat juist over de gehele aarde. Door klimaatverandering is onze ervaring van dat geheel veranderd. Als we over het weer spreken, is het tegenwoordig veel meer vanzelfsprekend om dat te koppelen aan het veranderende klimaat dan twintig jaar geleden. De context waarbinnen het weer zich afspeelt, is veranderd. Ten tweede is de klimaatervaring metafysisch omdat ik er als subject binnen inbegrepen ben. Elke poging om iets hieromtrent te externaliseren zal mislukken, want “we kunnen nu eenmaal geen positie buiten het geheel van het klimaat innemen.”, aldus Blok.

Vincent Blok -Foto Jetske Adams

Stabiele achtergrond

Er wordt over het geologisch tijdperk waarin we nu leven gesproken als het Antropoceen: klimaat en atmosfeer worden bepaald door de aanwezigheid van de mens. Je kunt de wereld nauwelijks zien zonder dat er menselijke bewoning uit blijkt. Het aanzien van de wereld verandert daardoor wezenlijk, aangezien mens en aarde met elkaar vervloeien. De mens is natuurlijk en de natuur is menselijk geworden. De wereld moeten we volgens Blok opvatten als een stabiele achtergrond waartegen ons leven plaatsvindt. Alleen in het licht van klimaatverandering is deze achtergrond instabiel geworden.  Megastormen, aardverschuivingen, tsunami’s en bosbranden ondergraven ons idee van een stabiele wereld. De vraag is nu hoe en of we deze achtergrond weer kunnen stabiliseren en naar een post-antropocene wereld kunnen bewegen.

De mens als manager van de aarde

Er wordt met grote urgentie tot actie opgeroepen om iets te veranderen aan het klimaat omdat we anders ten onder zullen gaan. Hierin zijn twee strategieën te onderscheiden. De eerste is gericht op innovatie. Wij als mensen nemen door technologische innovatie de controle over de aarde en beschermen haar met behulp van moderne uitvindingen. De tweede strategie beweert dat we onszelf juist moeten beperken door minder te produceren, meer kinderen te krijgen enzovoorts. Beide diametrale posities hebben volgens Blok met elkaar gemeen dat ze de mens beschouwen als degene die controle heeft over de aarde. Zij het door technologie dan wel door zelfbeheersing. Beide stromingen zien uiteindelijk de mens als manager van de aarde. Maar, zo stelde Blok, het is nog maar de vraag of de aarde zich wel zo laat beheersen. Ten tweede wordt de mens erin als eco-efficiënt wezen gedacht. Het roept de vraag op wat het betekent om mens te zijn: wil de mens niet grenzen overschrijden, zich storten in dromen en verlangens? Is verspilling niet ook onderdeel van de menselijke conditie? Het ideaal van de eco-efficiënte mens wordt dan al gauw een negatief van de economische efficiëntie van het kapitalisme.

Vincent Blok en Cees Leijenhorst - Foto Jetske Adams

Aarde en wereld

Blok probeerde een alternatieve benadering voor het probleem te bieden middels het onderscheid tussen wereld en aarde. Het klimaat is een omgeving waarin wij thuis zijn en waar wij een relatie mee hebben. Maar er was ook een wereld waarin nog geen mensen waren. De aarde staat als een ‘steen’ in het heelal en is de mogelijkheidsvoorwaarde van leven. Ze is dat niet alleen in deze feitelijke zin, maar ook voor mijn bestaan in de wereld en mijn relatie tussen mij en de dingen en dus voor mijn betrokkenheid in een betekenisvolle wereld. De aarde is dus de grond van de wereld. Nu is het zo dat van oudsher filosofen het altijd over de wereld als stabiele achtergrond hebben gehad, maar nooit over de aarde als zodanig, als ‘steenkloot.’   “Kunnen wij dan als filosofen nu eens iets anders doen, en niet de wereld, maar de aarde centraal stellen in ons denken?”, zo vroeg de techniekfilosoof zich af.

Onbeheersbaarheid

Klimaatverandering maakt ons alert op de aarde als mogelijkheidsvoorwaarde voor ons in-de-wereld-zijn. Klimaatverandering ondermijnt onze stabiele achtergrond en we moeten er over nadenken hoe de stabiliteit van ons in-de-wereld-zijn is verankerd in de instabiliteit waarin we op de aarde zijn. Een voorbeeld dat deze manier van denken in de praktijk brengt is biomimetische technologie: pogingen om onbeheersbare natuurelementen na te bootsen in ontwerp, zoals bijvoorbeeld een wild ecosysteem dat men als waterzuivering gebruikt. Een dergelijk systeem is niet gericht op controle, maar op gebruik van de variëteit en onbeheersbaarheid in de natuur. In plaats van de houding van management and control, biedt het onderscheid aarde-wereld de mogelijkheid om de mens te beschouwen als outsider die altijd dwars staat op de wereld.

Door: Pieter Theunissen

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief.


Video

Podcast

Aankondiging

Banner vincent blok zonder inschrijven

Er is een radicale omslag in ons denken over de aarde nodig, stelt filosoof Vincent Blok. Onze planeet leek lang een betrouwbare basis, maar dreigt nu onbewoonbaar te worden. Klimaatverandering zet onze leefwereld op zijn kop: het laat zien dat de wereld niet zo stabiel is als we dachten. Moeten we om de wereld te redden af van het idee dat mens en natuur tegenover elkaar staan? Kom en leer over het belang een nieuwe ecofilosofie voor onze bedreigde planeet.

Wereld of aarde

Voor denkers als Aristoteles, Decartes en Nietzsche was de materiële aarde slechts een passief object. Maar inmiddels hebben we te maken met bosbranden, stukken kust die afbreken, steeds meer aardbevingen en extreme droogte. De aarde is niet passief meer, maar letterlijk in beweging. Volgens filosoof Vincent Blok is het in tijden van ecologische crisis niet langer voldoende om de aarde zien als een stilstaand object. We moeten haar anders gaan begrijpen, namelijk als actief subject. Hoe ziet deze noodzakelijke ommekeer in ons denken eruit? En wat betekent het voor onze omgang met klimaatverandering?

Speculatieve ecologie

In zijn lezing vertelt Vincent Blok over zijn filosofische ecologie voor onze bedreigde planeet. Hij laat zien hoe de aarde als subject een voorwaarde is voor een betekenisvolle wereld. Daarna gaat hij met filosoof Cees Leijenhorst in gesprek over zorg voor de natuur, ecocentrisme en de rol van techniek in de klimaatcrisis.

Over de spreker

Vincent BlokVincent Blok is filosoof en universitair hoofddocent Techniekfilosofie en verantwoord innoveren aan Wageningen University & Research. In 2005 promoveerde hij op een onderzoek naar de techniekfilosofie van Martin Heidegger en Ernst Jünger. In zijn huidige onderzoek richt hij zich op filosofische en ethische vragen rondom ecologie, innovatie, circulaire economie en disruptieve technologieën. In 2022 verscheen zijn publieksboek Van wereld naar aarde:  filosofische ecologie van een bedreigde planeet.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Doneer dan via iDeal.

Kom je vaker naar de lezingen van Radboud Reflects? Dan is een Radboud Reflects-abonnement misschien interessant.

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.