Zoek in de site...

09|01|23 Geschiedenis als wapen | Lezing door historicus Ivo van de Wijdeven en neerlandicus Lotte Jensen

Terugblik Geschiedenis als wapen | Lezing door historicus Ivo van de Wijdeven en neerlandicus Lotte JensenGeschiedenis als wapen | Lezing door historicus Ivo van de Wijdeven en neerlandicus Lotte Jensen | Maandag 9 januari 2023 | 20.00 - 21.30 uur | LUX, Nijmegen

Video | Podcast

"Goed georganiseerd. Goede plek. Het onderwerp was interessant, werd goed ingeleid en het was boeiend omdat het vanuit twee kijkrichtingen werd belicht." (uit een deelnemersevaluatie)

Aankondiging - Oekraïne, zo betoogde Poetin, is eigenlijk Russisch. En dat is het altijd al geweest. Dat Poetin zijn oorlog goedpraat door naar het verleden te wijzen, is niet uniek. De Turkse president Erdogan en China’s secretaris-generaal Xi Jinping verwijzen ook naar een glorieus verleden om hun regime en hun plannen te legitimeren. Maar waar de geschiedenis het wapen van de machthebber is, kan het ook een wapen van verzet worden. Kom luisteren naar historicus Ivo van de Wijdeven en neerlandicus Lotte Jensen over de verhalen dat we vertellen over ons verleden, maar die eigenlijk gaan over ons heden.  Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Geschiedenis als wapen

De Belgische televisieserie Het verhaal van Vlaanderen leidde al vóór de eerste uitzending tot veel ophef. Het programma zou nationalistische propaganda verspreiden, kopten de opiniepagina’s. Critici meenden dat de makers de geschiedenis inzetten voor nationalistische doeleinden. Het is slechts één voorbeeld van hoe de geschiedenis kan worden ingezet als politiek middel. Het verleden wordt ingezet voor propaganda en indoctrinatie, soms zelfs als wapen. Politiek analist en publiekshistoricus Ivo van de Wijdeven betoogt in zijn nieuwe boek Macht van het verleden dat dictators de geschiedenis maar al te graag als wapen inzetten. Toch kan de geschiedenis ook een verbindende kracht zijn, meent neerlandicus Lotte Jensen. Tijdens het programma van Radboud Reflects gaven Van de Wijdeven en Jensen ieder een lezing over hoe verhalen uit het verleden een bepalende rol spelen voor onze identiteit in het heden. Programmamaker Adriaan Duiveman ging vervolgens met beide sprekers in gesprek.

Ivo van de Wijdeven - foto Ted van Aanholt

Poetins historische masterplan

“Als je denkt aan machthebbers die het verleden inzetten als wapen, denk je meteen aan Poetin,” begon Van de Wijdeven zijn lezing. “Poetin legitimeerde zijn inval van Oekraïne met het verhaal dat het land onterecht was losgeweekt van Rusland. Zijn verhaal was niets nieuws, want in 2021 had hij al een essay geschreven over de eenheid van Rusland en Oekraïne. Het is natuurlijk verschrikkelijk dat hij de ultieme conclusie heeft getrokken uit zijn betoog. Nog dagelijks worden Oekraïense dorpen gebombardeerd.”

Van de Wijdeven zette vervolgens Poetins historische masterplan uiteen. “De oranje-zwarte Z, symbool van de Russische inval, is de kern van het masterplan. Het verwijst naar de herdenking van slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog. Voor veel Russen gold de overwinning tijdens die oorlog als de ultieme overwinning op het kwade, namelijk Nazi-Duitsland.” Hij vervolgde: “In musea en propagandafilms wordt steeds het beeld geschetst van een Westen dat Rusland probeert klein te houden en zijn waarden en normen onderuit te halen. Poetin presenteert Rusland als een permanent belegerde vesting die ondanks alles overwinning op overwinning boekt. En natuurlijk zal ook Poetin als ‘sterke leider’ succesvol zijn.”

Het masterplan gekopieerd

Vervolgens liet Van de Wijdeven zien dat andere landen een vergelijkbaar masterplan op touw hebben gezet. “De Turkse Erdogan is volop met geschiedenis bezig,” aldus de publiekshistoricus. “Hij schetst een lijn van het jaar 1000 tot aan de mislukte coup van 2016 waarin de Turkse geschiedenis wordt gepresenteerd als belegering door het Westen.”

Ook in Polen is een verhaal geschapen van overheersing door buitenlandse mogendheden. Van de Wijdeven: “De partij Recht en Rechtvaardigheid benadrukt dat Polen in de 18e eeuw was opgedeeld onder de Pruisen, Oostenrijkers en Russen. Volgens de partij heeft het land hard gestreden om zijn onafhankelijkheid terug te krijgen. Het sentiment is dat ze Polen weer willen overheersen. Niet alleen vanuit Rusland, maar ook vanuit Brussel.”

Lotte Jensen - foto Ted van Aanholt

Geschiedenis als positieve kracht

Lotte Jensen viel Van de Wijdeven bij: “De voorbeelden laten zien dat de geschiedenis kan worden gebruikt als grabbelton om de visie van een partij of dictator te ondersteunen. Ze gebruiken de geschiedenis selectief en met ideologisch oogmerk, en nemen het dikwijls niet zo nauw met historische nauwkeurigheid.” Toch wilde Jensen hier graag een ander perspectief naast leggen: “Geschiedenis kan ook worden ingezet als positieve kracht die het volk verbindt.”

Jensen gaf vervolgens enkele voorbeelden om haar verhaal te ondersteunen. “Wanneer een land onder druk staat, kan de geschiedenis helpen om de veerkracht te verhogen,” vertelde de neerlandicus. “Zelensky is hier een sprekend voorbeeld van. Hij verwijst naar historische episoden waarin Oekraïne onder druk stond, zoals de hongersnood van 1932. Met die verwijzingen verschaft hij de gemeenschap veerkracht.”

“De geschiedenis heeft ook een emanciperende functie,” aldus Jensen. “Tot dan toe onderdrukte groepen zoeken houvast in de geschiedenis om hun stem en groepsidentiteit te versterken.” Volgens Jensen, die lid was van de herijkingscommissie van de historische canon van het basisonderwijs, kan de canon daarin een rol spelen: “De historische canon is min of meer een geschiedeniswapen. Als educatief middel heeft hij veel invloed op wat leerlingen meekrijgen van de geschiedenis. De canon is altijd een reflectie van de noden van onze tijd.”

Adriaan Duiveman, Lotte Jensen, Ivo van de Wijdeven - foto Ted van Aanholt

Macht over het verleden en over de toekomst

Tijdens het gesprek betoogde Van de Wijdeven dat wie de macht heeft over het verleden, de macht heeft over de toekomst. Van de Wijdeven: “Poetin heeft een historisch verhaal geconstrueerd van een land dat zich met sterke leiders steeds succesvol heeft verzet. Hij trekt deze lijn van het verleden rechtstreeks door naar het heden. Poetin en andere dictators hameren zich vast op één verhaal, waardoor je door kunt bladeren om te zien waar hun verhaal naartoe gaat.”

Door: Thijs Meeuwisse

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief.

Video

Podcast


Aankondiging

Geschiedenis als wapen | Lezing door historicus Ivo van de Wijdeven en neerlandicus Lotte Jensen

Oekraïne, zo betoogde Poetin, is eigenlijk Russisch. En dat is het altijd al geweest. Dat Poetin zijn oorlog goedpraat door naar het verleden te wijzen, is niet uniek. De Turkse president Erdogan en China’s secretaris-generaal Xi Jinping verwijzen ook naar een glorieus verleden om hun regime en hun plannen te legitimeren. Maar waar de geschiedenis het wapen van de machthebber is, kan het ook een wapen van verzet worden. Kom luisteren naar historicus Ivo van de Wijdeven en neerlandicus Lotte Jensen over de verhalen dat we vertellen over ons verleden, maar die eigenlijk gaan over ons heden.

Wiens wapen?

‘Zoals uranium voor kernwapens wordt verrijkt,’ betoogt Ivo van de Wijdeven, ‘heeft Poetin weapons grade history gecreëerd.’ Maar niet alleen in dictaturen wordt het verleden politiek ingezet. Het democratische Groot-Brittannië was eveneens vatbaar voor nostalgie: verlangen naar het oude Empire was de basis voor Brexit.

Maar is geschiedenis alleen maar een wapen van de machthebber? Demonstranten in Belarus wapperden met de oude, wit-rode vlag als teken van verzet tegen Lukashenko. En tijdens de Napoleontische overheersing van Nederland, zag neerlandicus Lotte Jensen, greep het Nederlandse verzet terug op de trotste “Gouden Eeuw”.

Identiteit is een verhaal

Het verhaal dat we vertellen over ons verleden, is eigenlijk een verhaal over ons heden. We projecteren onze huidige obsessies, angsten en hoop op de geschiedenis. Met gebeurtenissen en personen uit die voorgaande eeuwen kneden mensen een verhaal over de gemeenschap waar ze deel vanuit maken. En, om nog een stap verder te gaan: daarmee maken ze ook hun toekomst. We handelen naar de verhalen die we vertellen.

Dat heeft de EU ook door. In het hypermoderne Museum voor Europese Geschiedenis probeert de Unie een Europese identiteit neer te zetten. En daar hoort ook een gemeenschappelijke, innig verbonden toekomst bij. Ondertussen grijpen de Schotten terug op de historie van de hooglanden om zich juist af te scheiden van een groter politiek verband. Ze moeten onafhankelijk zijn, net als vroeger.

Kunnen we gemeenschappen vormen zonder een gedeeld verleden? Kunnen we geschiedenis maken zonder geschiedschrijving? En zo niet, welke geschiedenis hebben wij nu nodig?

Over de sprekers

Ivo van de WijdevenIvo van de Wijdeven is politiek analist, journalist en publiekshistoricus. Eerder schreef hij boeken over Centraal-Europa en de grenzen van ons continent.



Lotte JensenLotte Jensen is neerlandicus en filosoof. Als hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis onderzoekt ze de verhalen die Nederlanders over zichzelf vertelden en vertellen. In 2020 was ze lid van de commissie die het historische canon voor het basisonderwijs herijkte.

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de  nieuwsbrief.

Draag je Radboud Reflects een warm hart toe? Doneer dan via iDeal.

Kom je vaker naar de lezingen van Radboud Reflects? Dan is een Radboud Reflects-abonnement misschien interessant.

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.