Drie wetenschappelijke inzichten over het bereiken van vrede

Mathijs van Leeuwen: ‘Alle deuren open voor internationale studentenuitwisseling’

De huidige voorbereiding op een mogelijke oorlog is volgens hoogleraar Mathijs van Leeuwen een begrijpelijke ontwikkeling. ‘Natuurlijk resulteert de bedreiging van vrijheid en zelfbeschikking van landen in Europa in een militair antwoord, maar even belangrijk is de voorbereiding op een duurzame vrede, en hierin schiet Europa tekort. Terwijl we in 2014 toch de wake up-call hebben gekregen door de Russische inname van De Krim. Europa bleef op alle fronten helaas inactief, leunend op de brede schouders van de VS.’

Van Leeuwen noemt drie belangrijke stappen naar een duurzame vrede: economische samenwerking, diplomatie, plus – voor hem een kernpunt – het internationaal contact tussen gewone mensen, bijvoorbeeld tussen studenten en onderzoekers. ‘Onderwijs is van cruciaal belang. Om over en weer te leren wat er elders aan de hand is, om elkaars talen te spreken, om de dialoog tussen partijen te blijven voeden.’ Zijn leidraad: ‘Vrede is niet het einde van geweld, maar het bewerkstelligen van een duurzame relatie, op de pijlers van gelijkwaardigheid en rechtvaardigheid.’ 

Onderwijs is voor Van Leeuwen met name zo belangrijk omdat het gevoelig maakt voor de meerduidige perspectieven. ‘Oorlog voeren wordt gevoed door een bepaald gecreëerd beeld van een tegenstander, waarmee het oppakken van de wapens gerechtvaardigd wordt. Onderwijs weegt de beelden, legt ze naast elkaar, nuanceert de eigen positie. Daarom is de huidige afbraak van het wetenschappelijk onderwijs zo onverkwikkelijk. Daarom moeten juist nu alle deuren open naar de internationale uitwisseling van studenten. Maar het tegendeel gebeurt. Juist deze tijd vraagt om een investering in uitwisseling en diplomatie.’

Mathijs van Leeuwen is hoogleraar Vrede & Conflict Studies, Centrum voor Internationaal Conflict - Analyse & Management (CICAM).

Reinout van der Veer: ‘Een schrijnend gemis aan politiek leiderschap’

Politicoloog Reinout van der Veer, gespecialiseerd in internationale organisaties, benadrukt de bijzonderheid van de inmiddels tachtigjarige vrede in Europa, hoewel er wel kleinschaligere, vaak binnenlandse conflicten zijn geweest, zoals in Noord-Ierland of voormalig Joegoslavië. Wie die tachtig jaar nog heel lang wil doorzetten (‘Wat nu helaas wordt bedreigd’), doet er volgens hem goed aan de pijlers onder die langdurige vrede goed in ogenschouw te nemen. 

Van der Veer telt er zes, met twee in verband met de NAVO: de veiligheidsgaranties van de VS en de afschrikking door kernwapens. Vier zijn van de ‘zachte’ kant, zoals de economische integratie, de verspreiding van de liberale democratie, het toenemend aantal arena’s voor internationale conflictbeheersing en het decennia heersende sentiment “Nooit meer oorlog”. ‘Alle zes zitten in een negatieve trend’, analyseert Van der Veer. ‘Het nooit-meer-oorlog heeft aan kracht ingeboet, nu horen we steeds vaker de bekende slogan dat wie vrede wil, ‘zich moet voorbereiden op een oorlog’. 

Ook wijst de politicoloog op de aantasting van de internationale instituties en op de wereldwijde ondermijnde rechtsstatelijkheid. Lichtpuntjes ziet hij ook, waarbij Van der Veer met name een lans breekt voor een halt op de ondermijning van deze internationale organisaties. Onderzoek leert dat de heilzame werking van deze instituties hand-in-hand gaat met het op orde houden van hun de capaciteit. ‘Investering hierin loont. Ook is het nodig dat zowel in Den Haag als op internationaal vlak leiderschap wordt getoond.’ Als lichtpuntje op dit vlak noemt hij VN-chef António Guterres en EU-voorvrouw Ursula von der Leyen. Daar kan de nieuwe NAVO-baas Rutte nog iets van leren, zo wijst hij op de schaapachtige reactie van Rutte op de dreiging van Trump om Groenland in te nemen. ‘Hij zat naast Trump en Rutte ontweek, terwijl dit het uitgetekende moment is om op de strepen te gaan staan en het signaal af te geven dat internationaal recht ertoe doet.’

Reinout van der Veer is universitair docent Internationale Betrekkingen binnen de afdeling Politicologie.   

Ronald Tinnevelt: ‘Wie staat er op om het goede voorbeeld te geven?!’

In het huidig tijdsgewricht van macht en realisme noemt hoogleraar Ronald Tinnevelt het vanzelfsprekend dat staten alle aandacht geven aan hun rol als militaire actor. ‘Maar het wordt problematisch als dit niet samengaat met de vraag waarin deze rol moet uitmonden. Wat willen we met die militaire actie? Hoe kunnen we dit inzetten om een duurzame vrede te bereiken, binnen en tussen staten? Die reflectie moet nog komen.’

Het verleden leert dat zo’n vredesimpuls volgt op een oorlog, zo wijst Tinnevelt op de oprichting van de Volkenbond in 1919 (een reactie op de Eerste Wereldoorlog) en op de komst van de VN in 1945, een verlengstuk van WO II. ‘Het internationale bouwwerk is inmiddels stevig’, zegt Tinnevelt, ‘met tal van duidelijke beginselen over vrede, vrijheid en rechtvaardigheid. Maar wat ontbreekt is de naleving van de regels.’ 

De hoogleraar noemt dit extra zorgelijk omdat aan de ene kant het belang van internationale afspraken groeit (‘Denk aan duurzaamheid en handelsbetrekkingen’), en aan de andere kant ‘tirannieke krachten’ aanvallen plegen op die oh zo nodige instituties. 
Tinnevelt ziet dat lang geldende waarborgen nu pijlsnel afkalven, vooral binnen veel democratische staten. Hij wijst op het verstoorde machtsspel dat door Steven Levitsky en Daniel Ziblatt is gemunt als ‘de banaliteit van de autocratie’. 

Cruciaal in de balans van de machten noemt hij het maatschappelijk middenveld, de ambtenarij, het burgergeluid, de mainstream in de politiek, de pers en de universiteiten. ‘Waar is het gezag? Waar blijft het burgerprotest? Wie staat er op om de handhaving van de regels na te leven? Nu dit uitblijft, vallen de dominostenen een voor een om en is er alleen nog de rechterlijke macht om de balans te borgen.’ Veel te kwetsbaar, aldus zijn analyse. ‘Nu is vooral nodig dat er mensen opstaan die het goede voorbeeld geven. Dat kan ook een topambtenaar zijn, of iemand vanuit onze universiteiten. Maar ook wij bewegen vooralsnog veel te veel mee.’

Ronald Tinnevelt is hoogleraar Rechtsfilosofie en verricht onderzoek naar de weerbaarheid van de democratische rechtsstaat, de normatieve status van politieke partijen en de idee van mondiale rechtvaardigheid.   

Paneldiscussie over vrede en veiligheid

NAVO door Nederland. In aanloop naar de NAVO-conferentie eind juni in Den Haag organiseert de Radboud Universiteit samen met HCSS (The Hague Centre for Strategic Studies) een paneldiscussie over vrede en veiligheid, met onder meer Reinout van der Veer. Keynote-speaker is Caspar Veldkamp, minister van Buitenlandse zaken. Maandag 7 april, 16.45 – 1930 uur. Inschrijven via deze link.

Foto: Tori Nefores via Unsplash