Door de opgelopen spanningen na 7 oktober – de inval van Hamas in Israël – is de nuance in het conflict uit beeld geraakt, volgens Van Berkel aan beide kanten. Vóór 7 oktober leefde in Gaza een brede kritiek op Hamas, dat werd beoordeeld als corrupt, zelfverrijkend en antidemocratisch. Idem aan de kant van Israël, waar in die periode al maandenlang werd gedemonstreerd tegen het regeringsbeleid. ‘Dat is aan beide zijdes gekanteld, met wederzijds gegroeide vijandbeelden, met verminderde zelfkritiek in eigen geleding.’
Van Berkel is bijzonder hoogleraar Holocausteducatie, een leerstoel die is gefinancierd door het de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en het Centraal Joods Overleg. Zijn onderzoek is onder meer gericht op een effectieve aanpak van het antisemitisme in het onderwijs, en of de aandacht voor de Holocaust daarbij helpt. Wat volgens hem in elk geval nodig is voor effectief onderwijs is de ruimte voor nuance, een basisvoorwaarde die hij steeds verder ziet eroderen.
Van Berkel: ‘In het onderwijs moet je beide perspectieven laten zien, snappen waarom Hamas doet wat het doet, waarom Israël de strijd voert zoals het die nu voert. Je hoeft het er niet mee eens te zijn, maar je moet het begrijpen, en daarvoor moet je leren om goed naar elkaar te luisteren.’ De politieke en historische context is zeker in deze regio erg complex, wat de opdracht voor de leerkrachten er niet eenvoudiger op maakt, aldus de hoogleraar. Een van zijn wensen is daarom een actuele nascholing voor docenten die deze materie op hun bordje krijgen.
Versterkte stereotyperingen
Van Berkel noemt het aanreiken van meer kennis niet per se een garantie op een beter wederzijds begrip. ‘Maar het is wél een voorwaarde.’ Het onderwijs staat volgens hem voor de even complexe als noodzakelijke taak om een dam op te werpen tegen de stereotyperingen. ‘Die nemen aan beide kanten toe. De joden worden gezien als een homogene groep, wat het natuurlijk niet is. Evenzo kun je ook niet spreken van dé Palestijnen.’
De sociale media maken de toch al complexe opdracht voor docenten niet gemakkelijker. Die invloed neemt almaar toe, zo wijst Van Berkel op de nepinformatie en op de door AI gegenereerde beelden en teksten die ongefilterd hun invloed doen gelden in de steeds verder gesegregeerde doelgroepen. Ga er maar aanstaan om dan nog in de klassen de duiding te zoeken, zegt Van Berkel, ‘het wordt moeilijker om de contexten aan te reiken over het ontstaan van verschillende opvattingen of ideologieën’.
De demonstraties, aan beide kanten, kun je olie op het vuur noemen, omdat aan beide zijdes de stereotyperingen worden gevoed en een serieuze kennisvergaring niet hoog op de agenda staat. ‘Maar het onderwijs mag er niet voor weglopen. De demonstraties zijn niet zozeer een kans voor het onderwijs, ze zijn een opdracht. Wees blij dat jongeren zich engageren, haak hierop in en ga met ze in gesprek.’
Evenwichtskunst
Van Berkel noemt het onderwijs hierover een evenwichtskunst, waarbij docenten moeten balanceren in een veld waarin beide partijen snel persoonlijk geraakt worden. ‘Je voelt je al snel persoonlijk aangevallen, wat ervaren wordt als een aanslag op je identiteit.’ Daarom zullen veel docenten in toenemende mate worden aangesproken op hun pedagogische vaardigheden, teneinde jongeren te helpen om beter te luisteren naar andere meningen, en om te oefenen in zelfreflectie.
Het fenomeen Holocaust verdient weliswaar onze blijvende aandacht, ‘als cultuur van herinnering’, maar lijkt in het onderwijs niet altijd effectief te zijn, omdat het zich teveel richt op het slachtofferperspectief. Daarom bepleit Van Berkel om kritische beschouwingen over ‘de daders’ toe te voegen aan het onderwijs. ‘Antisemitisme kan dan beter worden behandeld in een bredere context, bijvoorbeeld door het te verbinden aan het gender- of kolonisatiedebat.’
Marc van Berkel spreekt op 4 juli, 15.45 zijn oratie uit: Funderend verleden. Holocausteducatie in de 21ste eeuw. Aanmelden verplicht, via www.ru.nl/rede/vanberkel. Zijn leerstoel is mogelijk gemaakt door het Centraal Joods Overleg en de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.
Zijn leestip voor een beter begrip van het daderperspectief in WO II: De Welwillenden van Jonathan Littell.
Foto: Marie Bellando Mitjans via Unsplash