Een radiotelescoop in Namibië. Met dat idee begon het allemaal. Sterrenkundigen van de Radboud Universiteit en hun collega’s in het Event Horizon Telescope consortium - dat in april 2019 verantwoordelijk was voor de eerste foto van een zwart gat - dromen van een radiotelescoop in zuidelijk Afrika. Die zou het wereldwijde netwerk van telescopen robuuster maken en daarmee de meetresultaten sterker. En als je dan toch aan het dromen bent, waarom dan niet wat groter gedroomd? Vanaf het eerste moment dat astronomen Marc Klein Wolt en Heino Falcke over de Africa Millimeter Telescope (AMT) nadachten, betrokken ze daar de vraag bij: hoe zorgen we dat Namibië hier voordeel van heeft? Wat gaan we teruggeven? ‘We doen dat niet alleen omdat je anders zo’n project niet voor elkaar krijgt. We geloven ook echt dat het niet goed is om alleen aan het eigen gewin te denken.’
Op 29 november kon Marc Klein Wolt in Namibië aankondigen dat er groen licht is voor de komst van de Namibian Africa Millimetre Telescope, dankzij een garantstelling van de Radboud Universiteit. Op de foto: Dr Ellen Ndeshi Namhila , Pro Vice Chancellor, Administration and Finance van de UNAM en Marc Klein Wolt. Foto: Radboud Radio Lab/Barbara Kerkhof
Opzetten onderzoeksprogramma
‘Kijk, als zo’n telescoop er komt, dan gebruikt het EHT-consortium die maar voor een deel van de tijd. Van de overige tijd kunnen andere mensen er andere dingen mee doen. Ons idee was van meet af aan: hoe kunnen wetenschappers in Namibië daar eigen onderzoek mee doen? Kunnen we daar een bijdrage aan leveren?’ In Namibië zijn twee universiteiten, de University of Namibia (UNAM) en de Namibia University of Science and Technology (NUST). ‘Wij werken samen met UNAM waar nu nog maar een paar astronomen werken. Wij willen hen helpen met het opzetten van een onderzoeksprogramma. Met een eigen telescoop hebben ze wel wat te bieden aan ambitieuze onderzoekers.’ Die kunnen uit andere landen komen, maar nog mooier is het als die ook in eigen land opgeleid worden. En als er ook Namibische technici opgeleid worden voor het onderhoud van de telescoop en alle apparatuur eromheen, dan is Namibië minder afhankelijk van buitenlandse ondersteuning. ‘Dus we moeten dit verhaal op alle opleidingsniveaus delen in Namibië. We hebben een social impact-plan gemaakt waar dat allemaal in staat.’
‘We want to be astronomers too!’
In 2019 al bezochten Radboud-sterrenkundigen, samen met Namibische partners, kinderen in het basisonderwijs met een mobiel planetarium. Klein Wolt was daar zelf ook bij: ‘Het verhaal van dat planetarium gaat over Namibië en hun plek in de wereld en in het universum. In één week hebben zo’n 1500 kinderen dat meegemaakt. En ik vertelde dan vooraf iets en beantwoordde achteraf vragen. Dat was zo mooi. Komt er een stel kinderen op je afgerend: “Are you the astronomer? We want to be astronomers too!” Dat enthousiasme, dat was ons doel. Maar goed, dan moet het wel mogelijk zijn voor kinderen om opgeleid te worden in die richting. Daar willen we graag aan bijdragen.‘
Nederlandse sterrenkundigen en Namibische scholieren (2019) met het mobiel planetarium
Lighthouse project
Intussen is er ook lesmateriaal ontwikkeld voor Namibische schoolkinderen, in samenwerking met de Nederlandse Onderzoeksschool voor Sterrenkunde in Nederland (NOVA). En binnenkort wordt de eerste promovendus via het AMT Fellowship Programme aangesteld aan de UNAM. ‘We moeten helpen de onderzoeksgroep daar op te bouwen zodat Namibië het vervolgens zelf verder ontwikkelt. Gelukkig zijn er steeds meer partijen die daaraan meewerken. Aan het begin van het hele traject had ik eerlijk gezegd niet gedacht dat het zo’n uitstraling kon hebben. Een ‘lighthouse project’, wordt het genoemd. En dat kan dit hele project zijn. Het is voor het land heel belangrijk, vanwege de impuls voor onderwijs en onderzoek, en het heeft ook een meerwaarde voor lokale bedrijven. De vicepresident van het land, die als ambassadeur voor dit project optreedt, ziet het als een mooie kans om Namibië op de kaart te zetten.’
Rust verstoren
Is het allemaal alleen maar goed nieuws? Niet voor iedereen, erkent Klein Wolt. ‘De boeren rondom de Gamsberg, waar de telescoop gepland staat, krijgen als dit allemaal doorgaat wel te maken met een flinke verandering in hun rustige leven in de woestijn. Uiteraard zitten we ook met hen om tafel en proberen we mee te denken over wat het hun kan opleveren. Betere wegen, bijvoorbeeld. En we kunnen proberen extra water te regelen. En als er onderzoekers zijn, hebben die onderdak nodig. Maar ja – als je daar woont, met 10 kilometer tussen de ene en de andere boerderij, in de woestijn – we komen toch de rust verstoren. Dus dat moeten we zo goed mogelijk op proberen te vangen.’
Fantastische maatschappelijke impact
Klein Wolt, van nature al een enthousiast iemand, krijgt duidelijk nóg meer energie van dit project. ‘Het is zo inspirerend. Dat je kunt bijdragen aan de ontwikkeling van een land. Dat is een fantastische maatschappelijke impact. Dat je niet alleen zegt: we willen graag een telescoop, daar kunnen jullie ook je voordeel mee doen, regel het maar. Maar bij al die tussenstappen zijn we ook betrokken. Ik praat met wetenschappers, met boeren, met mensen in de regering, met bedrijven. Er moeten ook datacenters komen, het stelt eisen aan technologie en telecommunicatie. Dat project op die berg, dat doen wij niet alleen. Ik ben steeds op zoek naar de vermenigvuldiging. Ik probeer iets te vinden waar iedereen beter van wordt.’
Veel steun
Alles bij elkaar moet er zo’n 23 miljoen euro bij elkaar gebracht worden, voor de telescoop en het hele social impact-plan eromheen. ‘We krijgen al veel steun, onder meer van de Radboud Universiteit, en we doen natuurlijk ook aanvragen bij NWO en ERC. Ook in Namibië werken we samen met lokale bedrijven en organisaties.’
Wie wil bijdragen aan de crowdfunding voor het mobiele planetarium in Namibië, kan dat doen via Radboud Fonds. Een crowdfundactie voor het AMT Fellowship Programme is aanstaande; wil je daarover op de hoogte worden gehouden, mail dan naar fondsenwerving [at] ru.nl (fondsenwerving[at]ru[dot]nl)
Tips van Marc Klein Wolt* Bekijk CNN Africa’s ‘Inside Africa: Southern Africa's Stargazers’, een mooi item over sterrenkunde in zuidelijk Afrika. Ook het AMT-project en het mobiele planetarium komen uitgebreid aan bod* Kijk Floortje naar het einde van de wereld, Seizoen 3, aflevering 5, waarin ze naar het geweldig mooie Namibië reist.* Om met de kinderen te doen: kijk naar Freeks wilde wereld, seizoen 2. Freek Vonk reist door Namibië om de bijzondere dieren die er leven te laten zien.
Foto's bij dit artikel (met uitzondering van de foto van het mobiel planetarium): Radboud Radio Lab, Barbara Kerkhof. Op de foto helemaal bovenaan zie je Windhoek, Namibië.