Wat is er gaande in Israël en de Palestijnse gebieden? Spreek je van een conflict, een oorlog, een gewapende bezetting? Of heel algemeen over “de situatie”? ‘Welke term je ook gebruikt, je kiest hoe dan ook een frame’, ziet Yvette Linders. ‘Er zijn weinig écht neutrale termen om het te hebben over “dat wat er sinds 7 oktober gebeurt”.’
Op zichzelf is het gebruik van frames niet ongebruikelijk. ‘Dat gebeurt in alle oorlogen. Zo sprak men in Nederland over een gewapende inval van Rusland in Oekraïne. Zelf had Poetin het over een “speciale operatie”.’
Wat wél opvalt is de felheid waarmee groepen mensen hun opvattingen verdedigen. ‘Er is weinig ruimte voor een gematigd geluid’, stelt Bé Breij. ‘Kritiek op Israël wordt al snel als antisemitisme weggezet. Andersom kunnen mensen die zich niet scherp genoeg uitspreken tegen Israël óók op kritiek rekenen.’ Linders vult aan: ‘Je ziet ook een soort afwegen van leed, alsof mensen tegen elkaar opbieden welke daden erger zijn, om begrip te oogsten voor een kant of juist weerstand op te roepen tegen de andere.’
De retorische trucs die daarvoor worden ingezet verdienen wat Linders en Breij betreft geen schoonheidsprijs. ‘Er wordt veel op de man gespeeld, waarop mensen weer reageren met een jij-bak. In extreme gevallen zie je dat partijen de ander ontmenselijken door vergelijkingen met beesten en ziektes te maken.’ Een andere drogreden die veel voorkomt is de Nirvana fallacy. ‘Hierbij wordt aangenomen dat er een perfecte oplossing is voor een probleem en dat iedere niet-perfecte oplossing daarom afgewezen moet worden.’ Volgens die redenering heeft het dus ook geen zin om voor een wapenstilstand te pleiten.
Te persoonlijk versus te vaag
Op universiteiten, waaronder de Radboud Universiteit, springen twee posities in het oog: de pro-Palestijnse van demonstranten en de terughoudende van bestuurders. Breij: ‘Voor demonstranten is het de uitdaging om draagvlak te creëren én te behouden, ook wanneer bestuurders niet direct toegeven aan hun eisen.’ In dat licht twijfelt Breij aan de geschiktheid van de toon van sommige demonstranten. ‘Door het zo persoonlijk te maken, snijden ze zich in de vingers. Een deel van de achterban haakt af en ze geven het bestuur aanleiding om harder tegen de protesten op te treden.’
Op hun beurt zouden bestuurders best wat explicieter en transparanter mogen zijn in hun berichtgeving. ‘Ze geven steeds aan te luisteren naar de geluiden, en dat is ook belangrijk, maar ze moeten vervolgens wel laten zien er ook iets mee te doen’, legt Linders uit. ‘Anders voelen de reacties als niet meer dan een zoethoudertje, en kunnen ze eerder averechts werken.’ Ook het aankondigen van een ethische commissie kan volgens Linders zo worden opgevat. ‘Critici zien dit al snel als een vertragingstactiek.’
Toon hangt af van doel
Linders en Breij zien momenteel twee partijen die beide geen strobreed toegeven. ‘De universiteit wil geen reputatie krijgen als relschoppersuniversiteit, terwijl demonstranten hun achterban willen laten zien dat ze pal achter hun eisen staan.’
Voor de komende tijd adviseren de retorica-experts zowel de universiteit als de demonstranten om te bedenken wat ze willen bereiken en daar hun toon op aan te passen. ‘Voor de demonstranten kan dat een afweging zijn tussen enerzijds aandacht generen en de achterban consolideren of zich anderzijds richten op meer toenadering tot het college van bestuur. Voor bestuurders betekent het duidelijk maken dat ze écht luisteren naar kritische geluiden maar ook dat ze er vervolgens iets mee doen.’ Als positief voorbeeld noemt Breij de voortdurende dialoog aan de Radboud Universiteit over duurzaamheid.
Een open vizier: workshops en lezingen over retorica
Op vrijdag 14 juni organiseert Radboud Kenniscentrum voor Retorica Peitho verschillende activiteiten over hoe je de dialoog op gang kunt houden in tijden van polarisatie. Het evenement vindt plaats in LUX, Nijmegen.