Je plaats kennen
Er is nog een derde stroming, in het boek iets minder breed uitgemeten: het confucianisme, door Van der Velde omschreven als het denkkader om de samenleving te ordenen, richtlijnen voor een harmonieuze staat, met regels om de burgers de juiste plaats te geven. Wie geen aandacht geef aan ‘plaatsgeving’, kan de Japanse cultuur niet begrijpen, aldus Van der Velde, die ruim aandacht geeft aan het fijnzinnige ‘rollenspel’ in de samenleving.
Ieder zijn rol, en bij die rollen horen heel specifieke richtlijnen, zo noemt de hoogleraar als voorbeeld de metamorfose die een liftbediende ondergaat na het werk. ‘Als liftbedienden tref je vrouwen aan die de hele dag knipmessen voor de gasten, plechtig steeds het hoofd omlaag, pratend in hoge toon. Maar zo gauw het werk erop zit en de vrouw naar huis gaat, gaat de stem meteen een octaaf lager.’
Leven als rollenspel
In de moderne samenleving is wel iets meer speelruimte, maar het ‘rollenspel’ is springlevend. Zelfs een Japanner in Nederland, die doorkrijgt dat hij of zij met Van der Velde een hoogleraar voor zich heeft, vervalt dan ineens in een nederig buigen. Het heeft allemaal iets stars, aldus de beleving bij de meeste lezers in de groep. Een van de deelnemers vertelt over haar gast uit Japan.’ Die wil niet meer terug naar huis, omdat de strakke cultuur tegenstaat.’ Een ander antwoordt op de vraag wat we hebben geleerd van de avond: ‘Dat ik nooit en te nimmer in Japan zou willen wonen. Ik zou gek worden van het gebrek aan vrijheid.’
Van der Velde brengt in de marge van het vrijheidsdebat het toenemend aantal jongeren onder de aandacht, die dag en nacht verpieteren op hun kamer en nooit meer buitenkomen. ‘Ook in reactie op de regelgeving buiten, in het werk, met een enorme werkdruk en werkmoraal.’ Ook het uitje na het werk, zoals een karaoke waar menig afdeling zich mee verpoost, is slechts ogenschijnlijk vrij. ‘Dan kan een chef volledig uit zijn dak gaan, wat ook een rol is, om de volgende morgen in een andere rol weer strak in het gareel te staan’, zegt Van der Velde. ‘Ook in de open ruimtes worden rollen aangenomen, ook de befaamde Geisha’s spelen hun rol, met uiterst fijnzinnig omschreven regels.’
In alles de imperfectie
De niet ingevoerde lezer ziet in het boek de geordende denkkaders, maar Van der Velde wil graag een laagje dieper graven. ‘Als je heel goed kijkt, is alles in Japan net niet helemaal perfect. In een theehuis gaan de strakke rituelen samen met afbrokkelend houtwerk, er zit in alles een zekere speelsheid.’ In Japan kun je er een dagtaak van maken om in alles wat je tegenkomt de imperfectie te ontdekken.
Het dominante beeld dat ze in Japan alles importeren, en net een beetje anders namaken, klopt ten dele, ook in het denkwerk. Van der Velde wijst op de Chinese herkomst van sommige Shinto-verhalen, op het Confucianisme, én op de lange weg die het Boeddhisme aflegde – via Korea en China – eer ze – relatief laat – in Japan wist te landen. ‘Maar de rode draad is dat de Japanse denkers er altijd een eigen draai aan geven.’ Als vintage Japans noemt Van der Velde bijvoorbeeld de eis, juist ook in vrije kunsten, dat je eerst heel nauwgezet alle regels moet kennen – dat vergt vaak tien jaar oefening, voordat je je kunt overgeven aan de in het westen dominantere ‘zelfexpressie’.
De wisselwerking tussen buiten en binnen is fraai te illustreren met de gang van het in het westen zo populaire Zen-Boeddhisme, lees: een weg om via meditatie tot ‘je ware aard’ te komen. Die stroming – ook weer met wortels in China – werd in de laatste eeuwen in Japan allengs minder populair, en kreeg volgens Van der Velde een boost na de introductie ervan in het westen, eind negentiende eeuw, waarna Zen in het westen zelfs enthousiaster wordt ‘beleden’ - zeker onder jongeren - dan in Japan. ‘Even lekker Zen worden kan híer wel, maar in Japan weten ze vaak niet waar je het dan over hebt.’
Michel Dijkstra | Japanse filosofie. De denkweg van verfijning en verbinding | 2024, uitgeverij Boom.
De volgende boekenavond van Radboud Reflects: dinsdag 21 januari, 20.00 uur, Latijnse School | te bespreken boek: Generatie angststoornis van Jonathan Haidt.
Foto: Masaaki Komori via Unsplash
