In zijn in december uitgesproken oratie stelt Van Leeuwen half grappend vast dat hij wat vaker in zijn tekst het woord ‘oorlog’ moet laten vallen, in plaats van ‘vrede’. “Dan word je aanzienlijk vaker geciteerd.” Om die reden zetten opleidingen vaak ‘conflict’ in hun titel, zo wijst hij op een van de cursussen van zijn eigen instituut. ‘Onze cursus Contested Resources, Sustainable Peace leek een stuk populairder te worden toen we de naam veranderden in Natural Resources, Conflict and Governance.’
Van Leeuwen ziet conflict als een gegeven in elke samenleving: er zijn altijd tegengestelde belangen of verschillende opvattingen over hoe je de samenleving het beste inricht. ‘Het gaat erom dat een samenleving zodanig wordt ingericht en bestuurd, dat conflict op een vreedzame manier wordt aangepakt. Geweld is slechts één van de manier om dit aan te pakken, en niet de beste. Het beleid faalt als de conflicten die er nu eenmaal altijd zijn resulteren in gewelddadige uitingen.’
Geweld heeft vele gezichten
Je kunt volgens Van Leeuwen het geweld pas echt goed begrijpen – en voorkomen – als je doorhebt dat het geweld veel meer is dan alleen directe confrontaties tussen mensen die in doden en gewonden resulteren. Geweld heeft veel meer gezichten, zegt hij: ‘Dit zijn de structurele vormen, het geweld dat schuilt in de manier waarop een samenleving is georganiseerd’. Denk aan structurele uitsluiting van groepen mensen, aan de ongelijkheid in toegang tot publieke middelen, tot onderwijs, tot ontplooiing. ‘In dit licht mag je een verminderd levensperspectief, van bijvoorbeeld mensen in sloppenwijken, een vorm van structureel geweld noemen.’
Deze onderliggende vormen van geweld en het gevoel van mensen dat hen onrecht is aangedaan, zijn noodzakelijk om mee te nemen bij behoud en herstel van vrede, zegt Van Leeuwen. In de problematische relatie tussen Israël en de Palestijnse gebieden speelt bijvoorbeeld de verdeling van schaars water een grote rol. Ondanks de gezamenlijke afspraken, trekken in de praktijk met ongelijke machtsverhoudingen de mensen in de Palestijnse gebieden aan het kortste eind. ‘Zulke diepere oorzaken van ongelijkheid moeten een plaats krijgen in een vredesproces, wil die kans maken op slagen.’ De hoogleraar wijst erop dat structureel geweld vaak moeilijk is te zien en lastig objectief te beoordelen. ‘Met betrekking tot waterverdeling speelt bijvoorbeeld ook het gebrek aan goed bestuur in Palestijnse gebieden een rol.’
Dé weg naar vrede bestaat niet
Structureel geweld ontvouwt zich overal anders, waardoor die ene universele weg naar vrede niet bestaat. In zijn oratie kritiseert Van Leeuwen de internationale vredesoperaties die zo vaak de mist in gaan, juist om de al te globale aanpak en de veronderstelde universele waardes: een top-down-benadering met een beperkte lokale relevantie en daarom geringe lokale steun. “Niet alles wat goed is, is noodzakelijkerwijs goed voor de vrede”, zo vat Van Leeuwen in zijn oratie de globale, goedbedoelde intenties samen.
Alleen door in te zoomen op de lokale praktijken kun je geweld leren doorzien, aldus de missie van Van Leeuwen. Zoals je in Gaza ook naar de waterverdeling moet kijken, kijkt hij in zijn eigen onderzoek naar het landbestuur in Congo en Burundi. Dit werk van hem en zijn team heeft geleid tot tal van studies, die uitwijzen dat conflicten over land(bestuur) een cruciale rol spelen bij de burgeroorlogen in die landen.
Gewelddadige conflicten te over in zijn studiegebieden, en ook hier de constatering dat de internationale vredesaanpak de boot mist: wel aandacht voor landregistratie of conflictbemiddeling, maar niet voor de olifant in de kamer, grootschalige ongelijkheid in de verdeling van landbouwgrond. ‘Net als bij de mislukte vredesprocessen in Gaza, heeft dat mede te maken omdat de agenda van de machtshebbers van groter belang wordt geacht dan die van de lokale bevolking.’
Aandacht voor de ‘vergeten crises’
Van Leeuwen verbaast zich soms over de massale internationale aandacht en protesten voor de Palestijnse bevolking. Met betrekking tot zijn eigen studiegebieden, Congo en Burundi, doet die solidariteit zich nauwelijks voor, terwijl de verwevenheid tussen ‘daar’ en hier’ evident is, denk aan cruciale grondstoffen die uit Congo komen: ‘Je hoeft maar op de inhoud van onze mobiele telefoons te wijzen.’
Je kunt mopperen over de gebrekkige aandacht voor een ‘vergeten crisis’ in Soedan – de kwalificatie is van het Rode Kruis - , Van Leeuwen benut de aandacht voor Gaza liever om de aandacht te blijven vragen voor de structureel geweld elders in de wereld – ook in Nederland. ‘Aandacht voor het structureel geweld in een samenleving is raadzaam, waar ook ter wereld. Oorlog komt nooit uit de lucht vallen.’
Foto: Emad El Byed via Unsplash