Fundamentele vragen
In reactie op zorgen over de democratie, worden vaak staatsrechtelijke oplossingen voorgesteld. Van Bijsterveld noemt het sleutelen aan het staatsrecht zeker nuttig, maar noemt het een illusie om te denken dat die behulpzaam zijn bij de fundamentele vragen over de democratie van nu. ‘Laat staan dat wij die vragen kunnen beantwoorden. Wij moeten terug naar politiek-filosofische visies op democratie en het benaderen van democratie als een culturele verworvenheid.’
Onder het vele dat in de diepte is te vinden, tilt Van Bijsterveld de betekenis van maatschappelijke gelijkheid boven water. Een medaille met twee kanten, aldus wijst de hoogleraar op het denken van de Franse politiek-filosoof Alexis de Tocqueville. Die noemde burgerparticipatie en besluitvorming dicht bij de burger aan de ene kant essentieel voor de democratie, maar ook een bedreiging. ‘Want het vormt ook een aanmoediging voor burgers om zich te bekommeren over de eigen welvaart, wat al snel leidt tot individualisme en materialisme, tot verminderde participatie en tot centralisatie van openbaar bestuur.’
Revolutie en democratie
Democratie is in het verleden natuurlijk vaker met zichzelf in de weer geweest, zegt Van Bijsterveld. Die historische dilemma’s en tegenstrijdigheden geven haar handvatten bij de duiding van de omstreden kwesties van vandaag. In haar bijdrage aan de cursus gaat ze terug tot de tijd van de Franse Revolutie, waarbij denkers opstonden die de radicale oprispingen tegen het licht hielden van uiteenlopende democratische visies, met soms tegengestelde antwoorden op democratische verandering.
Zo bepleitte filosoof Edmund Burke hartstochtelijk voor een evolutionaire benadering, waarin het democratisch proces stapje-voor-stapje de maatschappelijke veranderingen absorbeert. ‘Eerbied voor traditie vond hij belangrijk, terwijl hij ook openstond voor verandering.’ In de cursus biedt Van Bijsterveld daarnaast een podium aan Thomas Paine, een politiek-filosoof met een veel radicalere visie op democratie. ‘Hij zag democratie als wilsvorming in het louter hier-en-nu, gericht op het verwezenlijken van abstracte en universele idealen. De erfenis van beide zien wij nog terug in onze democratische politiek.’
Waarom Democratie? | | Vijf avondbijeenkomsten in het najaar, start op 5 november | meer informatie en inschrijving via deze link.
Foto via Wikimedia Commons
