Wie het Nederlandse formatieproces volgt, vraagt zich al snel af: doen andere landen dit ook zo? Zaslove legt uit dat er wel wat vergelijkingen zijn met ons buurland. 'We lijken bijvoorbeeld wel op België. Ook daar duurt het soms lang om een regering te vormen: de huidige formatie duurt daar al bijna anderhalf jaar. En ook daar heb je veel partijen die allemaal blokkades opwerpen.'
Onvoorstelbare samenwerkingen
'Daarnaast is het uniek hoe wij partijen van verschillende kleuren, zo weten samen te brengen.' Toen Zaslove recentelijk in Italië was, merkte hij hoe onvoorstelbaar zo’n samenwerking daar wordt gevonden. 'Ik vroeg Italiaanse collega's: kan je je voorstellen dat je partijen van links en rechts samenbrengt na de verkiezingen? En ze keken naar mij: je bent hier gek.' Terwijl Nederland vaak met Italië wordt vergeleken, klopt dat volgens hem niet. 'Dat wordt gezegd, maar dat klopt helemaal niet. We lijken meer op België. Daar hebben ze ook vaak een lange periode voordat ze een regering krijgen'
Ook andere landen worstelen, maar op hun eigen manier. 'In Denemarken werken ze met minderheidskabinetten. In Duitsland gaan ze op het midden, maar daar is het makkelijker om partijen als de AFD uit te sluiten.'
Veelheid aan politieke dimensies
Dat formaties hier steeds langer duren, heeft volgens Zaslove meerdere oorzaken. ‘De belangrijkste ontwikkelingen zijn fragmentatie en de dalende populariteit van de mainstream partijen. Ze hebben gewoon geen meerderheid meer. Dat zie je ook in de uitkomst van dit keer: D66 is de grootste partij, maar heeft slechts 26 zetels.’
Tegelijkertijd spelen er steeds meer politieke dimensies. ‘Vroeger ging het in de formatie vooral over economisch beleid als breekpunt. Nu speelt niet alleen de economie, maar ook sociaal en cultureel beleid, migratiebeleid, het klimaat, en ga zo maar door. Hoe vind je met zoveel fragmentatie nog overlap?’
Ook het partijstelsel speelt een grote rol. ‘Het is eigenlijk opvallend hoe wij het doen. Nederland heeft zo'n ontzettend open partijstelsel. Er is geen partijstelsel in de wereld waar bijna elke partij relevant is, waar elke partij een rol kan spelen in een kabinet.’
‘Nog sterker: je kan een nieuwe partij zijn en al binnen één cyclus in de regering zitten. Kijk bijvoorbeeld maar naar de BBB en NSC. Bijna elke partij is relevant, en je kan als nieuwe partij snel in de regering komen. Dat zorgt voor democratische vertegenwoordiging, maar ook voor eindeloze puzzels. De opties zijn zo breed dat je als kiezer links kan stemmen, maar dan eindigt met jouw partij in een rechts kabinet. Dat kan frustratie opleveren. Ook de politieke speelruimte van een leider speelt een belangrijke rol. Hoe open ben je, hoe flexibel zien kiezers je? Rutte was bijvoorbeeld heel flexibel. Hij claimde in een eerdere campagne dat hij links was, links beleid kon voeren. En het kabinet daarna reageerde hij weer over rechts. Dat kon hij gewoon verkopen, kiezers gingen er in mee.'
Gaan we weer naar de stembus?
Toch verwacht Zaslove geen nieuwe verkiezingen. 'Ze gaan er zeker uitkomen, denk ik. Jette snapt dat we iets stabiels nodig hebben. Nederlanders zijn bereid om een beetje compromis te accepteren, als dat betekent dat ze er een stabiel kabinet voor terugkrijgen.'
Nieuwe verkiezingen zouden juist gevaarlijk zijn. 'Het is ontzettend ongezond als die er nu komen.' Bovendien weten partijen dat hun succes onzeker is. 'De groei van D66 is niet stabiel. Ze kunnen zomaar weer terugvallen.' Juist daarom, denkt Zaslove, zullen de onderhandelaars doorzetten: 'Jetten heeft dit nu in zijn handen en hij moet het wel afronden.'