Wat zeggen wetenschappers over de cultuur- en gedragsverandering die duurzaamheid vraagt?

Aarts benadrukt dat oog voor elkaars perspectieven het uitgangspunt moet zijn. ‘Een dialoog kent geen winnaars of verliezers. Nee, een dialoog moet altijd leiden tot een volgende stap. Bijvoorbeeld: een tweede gesprek. Eigenlijk werk je in een dialoog vooral constructief aan de relatie, zodat je daarna met elkaar in onderhandeling kunt over de vraag: wat heb jij nodig om je duurzamer te gedragen? Hoe kunnen we tot elkaar komen?’

Volgens Aarts kunnen tijdens zo’n dialoog ook bezwaren naar boven komen, binnen organisaties vaak ‘weerstand’ genoemd. Aarts vindt dat een negatieve benadering. ‘Het is effectiever om er anders naar te kijken, met de vraag: wanneer zullen mensen de verandering accepteren? Over het algemeen beoordelen mensen veranderingen op drie aspecten: 1) Is deze effectief voor het oplossen van het beoogde probleem? 2) Is de verandering inpasbaar in mijn leven? En 3) In hoeverre is de verandering rechtvaardig ten opzichte van wat aan anderen wordt gevraagd, dus geldt het voor iedereen? Je ziet vaak dat mensen dezelfde waarden hebben, maar dat de normen verschillen waarmee ze die invullen. Het is dan belangrijk om daarover in dialoog te gaan, in plaats van elkaar op veronderstelde waarden te veroordelen.’

Aarts adviseert: ‘Luister goed naar elkaar, vraag door totdat je de ander begrijpt, erken meerdere perspectieven. En zorg ervoor dat een dialoog constant doorgaat, dus niet stopt. Onze onderzoeken laten zien dat het allerbelangrijkst is dat mensen zich gehoord voelen. Als dat zo is, kunnen ze leven met besluiten waar ze het in beginsel niet mee eens zijn. En zijn ze eerder bereid hun gedrag aan te passen. Dit neemt niet weg dat wanneer er onoverkomelijke bezwaren zijn, je daar als organisatie naar moet luisteren. Een dialoog is dus een onmisbaar instrument.’

Noelle Aarts is emeritus hoogleraar Socio-Ecological Interactions. Ze bestudeert intermenselijke processen en communicatie om ruimte te creëren voor duurzame verandering. Ook is Aarts één van de docenten van de cursus Young Leadership for Sustainability. 

Willem Elbers: ‘Gebruik maken van veranderkracht van onderop, van de werkvloer'

Stemrecht voor vrouwen, het homohuwelijk: allerlei dingen die we vandaag de dag volstrekt normaal vinden, zijn het gevolg van de jarenlange inzet van sociale bewegingen. ‘Mensen die voorlopen op de rest, zich vanuit intrinsieke motivatie inzetten, zich organiseren en zo de collectieve norm weten te veranderen’, vertelt sociaal-wetenschapper Willem Elbers.

‘De kracht van bewegingen kun je ook inzetten in organisaties, door een duurzaamheidscommunity op te bouwen’, legt Elbers uit. ‘Je maakt zo gebruik van veranderkracht van onderop, van de werkvloer. Bij grotere organisaties kun je zo veel energie bundelen en een krachtige beweging creëren.’

Elbers volgde de duurzaamheidscommunities bij farmabedrijf Johnson & Johnson en zag zo van dichtbij aan welke criteria een beweging moet voldoen om succesvol te zijn. ‘Een voorbeeld is goed leiderschap van zo’n community. Dat is essentieel. Bovendien moet iemand de organisatie op zich nemen, meetings organiseren, notuleren en zorgen dat acties worden opgevolgd. Community-leden zetten zich vaak naast hun reguliere werk in en hebben weinig tijd. Daarom moeten ze gefaciliteerd worden.’

Over faciliteren gesproken: wanneer een organisatie écht aan de slag wil met verduurzaming, is het volgens Elbers slim om zulke gemeenschappen te ondersteunen. Daarmee versterk je je eigen beleid. Maar ook kan het spannend zijn. ‘Je steunt een groep die de organisatie een kritische spiegel voorhoudt.’

Wil je als duurzaamheidscommunity daadwerkelijk een deuk in een pakje boter slaan, focus je dan niet alleen op zoiets als een vegan broodje of een jaarlijkse biodiversiteitsdag voor medewerkers. Zulke initiatieven helpen om mensen bewuster of enthousiaster te maken, maar om werkelijk impact te maken moet je aandringen op verduurzaming van de kerntaken van je organisatie. Bij een universiteit zijn die kerntaken onderwijs en onderzoek. Voor een bedrijf kan dat bijvoorbeeld gaan over het verduurzamen van je productieketen.’

Communities kunnen veel bereiken, maar alleen als de organisatie bereid is ze te ondersteunen én verduurzaming breed te omarmen. Helaas leeft in de toplaag van organisaties niet altijd de absolute noodzaak om te verduurzamen, ziet Elbers. ‘De economische prikkel op korte termijn ontbreekt. Het idee leeft dat verduurzaming enkel geld kost en dat het de positie ten opzichte van concurrenten kan verzwakken. Bovendien is er geen duidelijke wetgeving die bedrijven stimuleert om met duurzaamheid aan de slag te gaan. Ook ontbreekt vaak de kennis om het goed aan te pakken.’

Waar communities vooral binnen de organisatie verandering van onderop stimuleren, kunnen organisaties zelf ook naar buiten toe druk uitoefenen. ‘Bijvoorbeeld door aan te dringen op duidelijkere en strengere wetgeving. Of door enkel samen te werken met duurzame leveranciers. Wanneer je als grote organisatie eisen gaat stellen, draaien mensen snel bij.’

Willem Elbers is hoofdopleider van de Master in Global Challenges en start in 2026 met een leergang Community Building voor een Duurzame Toekomst. Zijn onderzoek richt zich op burgerparticipatie en inclusieve ontwikkeling. Ook is Elbers één van de docenten van de cursus Young Leadership for Sustainability. 

Ontwikkel je kennis en vaardigheden rond duurzaamheid

Benieuwd hoe je duurzame gedragsverandering écht van de grond krijgt in jouw organisatie? De Radboud Universiteit helpt je graag verder met inzichten, trainingen of een maatwerkprogramma.

Kijk hier voor de mogelijkheden

Of neem contact op door een mail te sturen naar onderwijsvoorprofessionals [at] ru.nl.