Vanaf welke leeftijd je cognitieve prestaties, zoals je geheugen, je concentratievermogen en je waarneming, precies achteruit beginnen te gaan, is lastig te zeggen. ‘Tussen je vijftigste en zestigste is er zeker wel sprake van achteruitgang’, zegt Joukje Oosterman, hoogleraar Neuropsychologie van de cognitieve veroudering en een van de docenten tijdens de cursus Ons Kostbare Brein. ‘Maar er zijn ook onderzoeken die suggereren dat je cognitieve vermogens al vanaf je dertigste langzaam minder worden. Wat zeker is: hoe ouder je wordt, hoe sneller je cognitieve vermogens achteruitgaan.’
Dat onze hersengezondheid achteruitgaat staat vast, maar, stelt Oosterman, we kunnen enige invloed uitoefenen om het verval te vertragen. ‘Er zijn verschillende risicofactoren én beschermende factoren’, vertelt de hoogleraar. ‘Bij risicofactoren kun je denken aan vernauwde hart- en bloedvaten, hoge bloeddruk en diabetes type 2, maar ook aan depressie. Bij beschermende factoren aan activiteiten die zowel je lichaam als je hersenen prikkelen.’ Waar obesitas de kans op ziektes als dementie vergroot, is voldoende beweging een bewezen factor in het verminderen van die risico’s. Een goed dieet en voldoende slaap helpen eveneens. ‘Dit draagt allemaal bij aan een goede doorbloeding van het brein. Daarbij zijn er allerlei activiteiten die de hersenen prikkelen. Denk aan lezen, een musea bezoeken, nieuwe dingen proberen of een uitdagende baan.’
Cognitieve reserves
Door je hersenen te blijven prikkelen, bouw je zogenaamde cognitieve reserves op die kunnen helpen om hersenschade te compenseren en zo de achteruitgang te vertragen. Er bestaat nog veel onduidelijkheid over hoe cognitieve reserves worden opgebouwd en in welke mate ze kunnen helpen om hersenschade te compenseren. Oosterman: ‘We zien mensen met relatief weinig hersenschade die cognitief snel achteruitgaan, maar ook mensen met veel hersenschade die op hoge leeftijd nog betrekkelijk goed functioneren. Het is lastig vast te stellen hoe groot de rol van cognitieve reserves daarbij is.’
Goed eten, veel bewegen, genoeg slapen, je hersenen blijven stimuleren met nieuwe, uitdagende activiteiten: het klinkt aannemelijk dat je hersenen gezonder blijven wanneer je al deze dingen doet. Toch is vooralsnog onduidelijk hoe groot de invloed van het combineren van dit soort goede gewoontes is. ‘Er lopen momenteel langdurige onderzoeken naar deze zogeheten ‘multidomain interventions’, vertelt Oosterman. ‘De eerste onderzoeken tonen heel licht positieve effecten, maar om hier echt iets over te kunnen zeggen, moeten we de resultaten van de lopende onderzoeken afwachten.’
Zweedse puzzels niet voor iedereen
In haar eigen onderzoeken bekijkt Oosterman niet alleen welke risicofactoren en beschermende factoren er zijn, maar ook welke strategieën mensen kunnen toepassen om de geheugenprestaties van een ouder wordend brein te verbeteren. ‘Om het geheugen te verbeteren maken we onderscheid tussen interne en externe strategieën.’ Een mentale voorstelling maken van wat je wil onthouden (visualiseren) en verbanden zoeken tussen de dingen die je wil onthouden (associatie) zijn voorbeelden van interne strategieën. Externe strategieën zijn onder meer een alarm zetten om je aan dingen te herinneren, dingen op briefjes schrijven en een agenda bijhouden. ‘We weten dat interne strategieën effectiever zijn dan externe, maar dat ze moeilijker toepasbaar zijn.’ Het verschilt dus per persoon welke strategie het meest geschikt is. ‘Sommige mensen doen dit onbewust al, terwijl anderen het moeilijk vinden om een strategie te gaan toepassen.’ De mate waarin iemands hersenen al beschadigd zijn, speelt mee bij de effectiviteit van bepaalde strategieën, maar ook factoren als opleidingsniveau.
En de Zweedse puzzels? Welk effect hebben die? ‘Ze zijn zeker geschikt om je hersenen te prikkelen en cognitieve reserves op te bouwen, maar ze stimuleren vooral soortgelijke puzzelvaardigheden, waarbij de positieve effecten voor het dagelijks leven zeer beperkt of volledig afwezig zullen zijn. Voor geheugentraining zijn andere strategieën dus effectiever’, aldus Oosterman.
Voor wie de hersenen zo lang mogelijk jong wil houden, heeft Oosterman een advies. ‘Begrijp dat wat je op jongere leeftijd doet, je op latere leeftijd gaat helpen. Het optimaliseren van goede gewoontes is stukken makkelijker dan ze later ad hoc gaan toepassen.’ Ook wijst ze op de veerkracht van de menselijke hersenen. Ook op latere leeftijd valt er nog grote winst te behalen.’
Cursus: Ons Kostbare Brein
Wil je meer weten over wat ons brein zou moeten doen en wat de gevolgen zijn als het anders loopt? Schrijf je dan voor 12 maart in voor de vijfdelige For the Curious-cursus Ons Kostbare Brein, die van start gaat op dinsdagavond 26 maart. De cursus is toegankelijk voor iedereen en er is geen voorkennis of vooropleiding vereist.
Meer informatie en inschrijven
Foto via Freepik