Are We Smart Enough to Know How Smart Plants Are? | Lezing en gesprek met filosoof Paco Calvo

Planten denken anders

Gedurende de lezing confronteerde Calvo het publiek met hun eigen aannames. Waarom beschouwen we iets pas als intelligent als het lijkt op menselijke of dierlijke intelligentie?  “We kijken op een neurocentrische wijze naar planten,” stelde hij. “Geen hersenen? Dan is het organisme niet slim. Geen benen? Dan is het organisme ook niet slim.” Calvo daagde deze neurocentrische visie uit met voorbeelden uit de wetenschap: planten die signalen herkennen, leren van stimuli, en zelfs anticiperen op toekomstige gebeurtenissen.

Calvo toonde ook time-lapsebeelden van parasitaire planten die gericht op hun gastheer afgroeien, en legde uit hoe planten informatie integreren om zich aan te passen aan hun omgeving. Ze spelen als het ware een ‘warm-koud-spel’ met hun omgeving, zonder een brein te hebben. Een ander voorbeeld was de vleesetende plant, die pas dichtklapt na meerdere aanrakingen, een mechanisme om valse alarmen te vermijden. Om je op deze manier te kunnen aanpassen aan de omgeving, vereist het volgens de spreker ook een vorm van intelligentie. 

Ook heeft hij onderzoek uitgevoerd naar klassieke conditionering bij planten. Hij heeft onderzocht of planten een associatief geheugen hebben, en dus kunnen leren. Het is bij dit onderzoek belangrijk om je te verplaatsen in een plant. Wat zou voor een plant een positieve stimuli zijn? En wat is gedrag wat een plant zou kunnen laten zien? 

Intelligentie zonder brein

In zijn betoog benadrukte Calvo dat intelligentie niet per se gebonden hoeft te zijn aan neuronen. Planten beschikken over andere mechanismen om hun omgeving te interpreteren. Een bijzonder opvallend moment was zijn discussie over anesthesie. Planten vertonen geen beweging wanneer ze in slaaptoestand worden gebracht, vergelijkbaar met dieren die onder invloed van een verdovend middel niet reageren. Wat zegt dit over hun bewustzijn? Is er iets meer aan de hand dan we denken? Dit leidt tot een bredere vraag: hoe definieer je bewustzijn, en kunnen we het alleen via onze menselijke ervaring van de wereld begrijpen?

De vergelijking met het menselijk geheugen en bewustzijn werd eveneens aangekaart. Wat betekent het als we aannemen dat planten een vorm van geheugen kunnen hebben, niet in de zin van beelden of herinneringen zoals wij die kennen, maar eerder in de vorm van groeipatronen die herinneringen vastleggen? Dit opent nieuwe perspectieven over wat geheugen kan zijn, en wie of wat het kan bezitten.

Filosofie tussen wortels en bladeren

Calvo’s filosofische aanpak benadrukt het belang van verwondering en onbevangenheid in wetenschap. Hij riep op tot het loslaten van reductionistisch denken. “We delen geen neuronen met planten, maar wel dezelfde omgeving.” De discussie over plantenintelligentie raakt aan diepere vragen over mens-zijn, ethiek en onze plaats in het ecosysteem. Als planten werkelijk intelligent zijn, hoe moeten we dan omgaan met gewassen, bossen en landbouw?

Denk als een plant

De lezing eindigt met een oproep tot zelfreflectie: misschien moeten we niet alleen planten beter begrijpen, maar onszelf ook opnieuw definiëren in het licht van de breedte en diversiteit van de intelligentie die overal om ons heen bestaat. Wat maakt ons menselijk? Wat maakt ons intelligent? Het lijkt erop dat de les van deze avond is dat intelligentie meer is dan een hersenfunctie; het gaat om hoe we ons verhouden tot de wereld en ons aanpassen aan de uitdagingen die we tegenkomen. Planten maken ons duidelijk dat intelligentie meer is dan snelheid van denken of complexiteit van brein. Het gaat om aanpassing, samenwerking, zintuiglijke afstemming – en misschien wel bewustzijn.

Aankondiging

Hoe is het om een plant te zijn? Kunnen planten intelligent gedrag vertonen, ook al hebben ze geen hersenen? Kunnen planten pijn lijden? En hebben ze misschien zelfs een vorm van bewustzijn? Moeten we onze kijk op planten radicaal herzien? Kom luisteren naar filosoof Paco Calvo, schrijver van het boek Planta Sapiens, over de opmerkelijke wereld van plantenintelligentie.

Hoe is het om een plant te zijn?

Planten hebben geen hersenen, geen neuronen, maar volgens filosoof Paco Calvo zijn planten wel degelijk intelligent. In plaats van ze te zien als passieve organismen, stelt hij dat planten verrassend goed kunnen leren, risico’s inschatten, vooruitplannen en familieleden herkennen. Calvo breekt daarmee met het idee dat intelligentie alleen bij dieren of mensen te vinden is. Wat is intelligentie dan eigenlijk? Welke vormen van intelligentie vertonen planten? 

Maar daar stopt het niet. Calvo suggereert zelfs dat planten misschien een eigen, unieke ervaring van de wereld hebben. Het klinkt vreemd, maar volgens hem moeten we de mogelijkheid serieus overwegen. Als planten stress ervaren, kunnen lijden en zelfs een soort bewustzijn hebben, wat betekent dat voor onze omgang met hen? Moeten we de gewassen die we telen voor voedsel niet alleen als producten, maar als gevoelige wezens behandelen die recht hebben op een goed leven?

Wat planten ons leren over onszelf

Wat kunnen we leren over onszelf, over intelligentie en over bewustzijn, door naar planten te kijken? Onderzoek naar de slimmigheden van planten daagt onze vooroordelen over bewustzijn en intelligentie uit. Als planten zo intelligent blijken te zijn, zonder brein of zenuwstelsel, wat zegt dat dan over onze eigen opvattingen van wat ‘slim’ is? Zijn we in staat om voorbij onze menselijke beperkingen te kijken en de wereld van planten echt te begrijpen? Of blijven we gevangen in het idee dat intelligentie alleen draait om neuronen en hersenen? Kortom: zijn we slim genoeg om te weten hoe slim planten zijn?

Na zijn lezing gaat Paco Calvo in gesprek met diercognitiefilosoof Bas van Woerkum-Rooker over plantenintelligentie. 

De voertaal is Engels.

Over de spreker

Paco Calvo is cognitiewetenschapper en filosoof aan de Universiteit van Marcia in Spanje. Hij geeft leiding aan het Minimal Intelligence Lab (MINT Lab), dat zich richt op de studie van cognitie bij planten. In zijn werk combineert hij biologie, cognitieve wetenschap en filosofie. Hij schreef het boek Planta Sapiens: de ontdekking van plantenintelligentie, dat vorig jaar in het Nederlands verscheen bij uitgeverij Noordboek.