Buitenspelen in de stad | Lezing en gesprek met pedagoog Saskia van Schaik en ontwerper Elger Blitz

Verwilderingspedagogiek

Van Schaik introduceert de term "verwilderingspedagogiek", een concept waarin kinderen meer ruimte krijgen om zelf te ontdekken en hun eigen verantwoordelijkheid te nemen in de interactie met hun omgeving. Ze pleit voor een pedagogisch klimaat waarin kinderen niet enkel beschermd worden van risico’s, maar juist worden aangemoedigd om hiermee te leren omgaan. “Ik wil een pleidooi houden voor verwildering houden. Durven loslaten, durven vertrouwen, verantwoordelijkheid delen,” pleitte ze. Verwilderingspedagogiek staat in scherp contrast met de gecontroleerde en afgebakende speelplekken die we in stedelijke gebieden vaak aantreffen. 

In plaats van kinderen te beperken tot een afgebakend speelterrein, zouden we moeten nadenken over hoe we hen de vrijheid kunnen bieden om te spelen in een natuurlijker, ongerept gebied, zoals een moeras. Het moeras is een gebied waar kinderen vrij kunnen exploreren, zonder dat alles al van tevoren is vastgelegd. Zij toonde de foto van een groep kinderen in een kring, koppen omlaag, starend naar een regenworm. In een onvoorziene situatie als deze ontstaan mogelijkheden om samen te werken, conflicten op te lossen en te leren over de omgeving. Van Schaik wijst op onderzoek dat aantoont dat kinderen die buiten spelen in groenere omgevingen, niet alleen fysiek actiever zijn, maar ook beter in staat zijn om met risico’s om te gaan. Ze ontwikkelen een rijker taalaanbod, leren hun motoriek beter te beheersen en hebben minder conflicten met anderen.

Waarom lukt het ondanks de voordelen niet om “het moeras naar de stad te brengen?”. Het idee van “rust, reinheid en regelmaat”, dat zijn oorsprong vindt in Johan van Beverwyck’s Schat der Gezontheyt en een grote invloed heeft gehad op de Nederlandse cultuur, speelt daar een sleutelrol in. Rust en regelmaat waren zijn antwoord op het voorkomen van ziekteoverdracht. Het idee dat kinderen geen vuile handen mogen krijgen, dat alles binnen huis schoon moet blijven, en dat kinderen niet te laat naar bed mogen, zijn nog steeds zichtbaar in de opvoeding vandaag de dag. “We zijn daarin doorgeslagen,” stelde van Schaick.

Ruimte laten voor het onverwachte

Elger Blitz, ontwerper bij Carve, beaamde dat speelplekken niet vooraf gedefinieerd moeten zijn. In plaats van te ontwerpen voor specifieke activiteiten zoals schommelen of klimmen, zou een speelplek moeten uitnodigen tot ontdekking en creatief spel. Blitz toonde tijdens de bijeenkomst een aantal voorbeelden uit zijn werk die dit idee ondersteunen. Hij benadrukt dat een speelplek juist moet functioneren als een ruimte die ruimte biedt voor het onverwachte. “Je moet ruimte laten voor het onverwachte,” zei hij. Zo liet hij een organische vorm zien, die in de zomer door omwonenden gevuld werd met water, en als een lokale zwembad fungeerde. En een zwembad met een soort halve cirkel, waar een skimboarder besloot overheen te glijden. 

Spelen gaat volgens Blitz verder dan de fysieke activiteit van kinderen. Het is een fundament van menselijke cultuur. Deze gedachte sluit aan bij de ideeën van de beroemde Nederlandse cultuurhistoricus Johan Huizinga. In zijn werk Homo Ludens betoogde Huizinga dat spelen de basis is van elke cultuur. Het is niet alleen voor kinderen, maar ook voor volwassenen. 

Ook haalde Blitz de architecten Aldo van Eyck en Jakoba Mulder aan. Zij zeiden: “Spelen is alles wat komt na de primaire behoeften van de mens.” Blitz haakt hierop in en legt uit dat, in plaats van speelplekken te ontwerpen met vooraf bepaalde spelmogelijkheden, we ruimte moeten creëren waar kinderen zelf kunnen ontdekken wat ze kunnen doen. “Er moet niet op elke straathoek dezelfde speelplek staan, dan is er niks aan,” aldus Blitz. “Ik geloof er heel erg In dat we geen geprogrammeerde speelpellen maken maar dat we mensen uitnodigen tot exploreren.” 

Een van de belangrijkste uitdagingen in het stedelijke landschap is het gebrek aan ruimte, en de toenemende verkeersdrukte. Steden worden steeds dichter bebouwd, waardoor er steeds minder ruimte overblijft voor groen en speelplekken, en de auto krijgt vaak prioriteit. Blitz haalt Amsterdam aan als voorbeeld van een stad die worstelt met dit probleem. “Er zijn veel meer kinderen dan ruimte toelaat om groen te behouden,” zegt Blitz. Een speelplaats in de hoogte, zoals ze bij Carve ooit voor het Vondelpark ontwierpen, voegt dan letterlijk een nieuwe dimensie toe. Maar uiteindelijk is het een politiek vraagstuk én een sociaal vaardigheidsvraagstuk. Wordt de ruimte wel eerlijk verdeeld, gezien het aantal kinderen en het gering aantal speelplekken waar zij echt kunnen spelen? 

Identiteit van een plek

Buitenspelen is essentieel voor kinderen, maar niet alleen voor hen. Het heeft fantastische voordelen voor de gezondheid, creativiteit en sociale interactie van iedereen – jong én oud – in de stad. Creatieve buitenspeelplekken hebben een schakelfunctie, tussen jong en oud, en tussen mensen in de buurt. “Ze kunnen ook identiteit geven aan een plek,” stelde Blitz. Van Schaik en Blitz benadrukken hoe belangrijk het is om controle los te laten en te denken in flexibele, toegankelijke speelplekken die niet vastzitten aan rigide regels. In een stad met beperkte ruimte moeten we creatief zijn en manieren vinden om elke centimeter optimaal te benutten, zodat we zowel kinderen als volwassenen de kans geven om te spelen, te ontdekken en te groeien. 

Aankondiging

Kinderen spelen steeds minder buiten. Ze zitten vooral binnen aan een scherm gekluisterd. Je hoort ze zelf niet klagen, maar volwassenen maken zich zorgen, want buiten spelen is gezond en belangrijk voor de ontwikkeling. Hoe richt je de stad in om buiten spelen te stimuleren? Moet dat met ‘voorbedachte’ speelruimtes of is er een andere manier van denken nodig? En krijgt buitenspelen wel genoeg prioriteit in onze maatschappij? Kom luisteren naar pedagoog Saskia van Schaik en ontwerper Elger Blitz en praat mee over de speelvriendelijke stad.

Saaie speelplekken

Het leven van stadskinderen speelt zich steeds meer binnen af. In de stad is het druk, speelruimte is schaars en autoverkeer belemmert de veiligheid op straat. Ook smartphones, tablets en spelcomputers houden kinderen aan huis gekluisterd. Het gevolg: kinderen spelen minder buiten. En de speelplekken die kinderen naar buiten moeten lokken? Vaak bestaan die uit een verzameling goed doordachte toestellen met weinig risico’s, die niets overlaten aan de creativiteit van het kind. Plekken waar ouders vanaf een picknick-bankje hun kinderen in de gaten kunnen houden, op enkele minuten van huis. 

Voor wie richten we die speelplekken in? Voor ouders of voor de kinderen zelf? Is spelen in de stad niet veel te saai geworden voor kinderen? Onderzoekers pleiten voor meer risico’s tijdens het spelen en voor minder ‘uitgedachte’ buitenruimtes en speelplekken. Wat is de beste oplossing? En dan niet alleen voor de de 4-jarige, maar ook voor de 12-jarige en alles daartussenin en daarboven? Worden al deze kinderen wel genoeg gezien en gehoord bij het inrichten van stedelijke buitenruimtes? 

Goed onderwijs, veel nadenken?

Kinderen hebben het recht op goed onderwijs. Hoe past buitenspelen daarin? Onze maatschappij legt veel nadruk op denken en begrijpen, op goede leerprestaties, maar weinig op de ontwikkeling van onze zintuigen en motoriek. Moeten we spelen, bouwen, ontdekken en zelfs risico’s nemen daarom meer gaan erkennen als een deel van goed onderwijs? En moeten scholen dus meer ruimte inbouwen voor buitenactiviteiten? 

Kom luisteren naar pedagoog Saskia van Schaik en ontwerper Elger Blitz en praat mee over het belang van een speelvriendelijke stad. Na hun lezingen gaan zij in gesprek over de ideale buitenruimte voor kinderen én hun ouders, en de vraag of wij het belang van goede speelruimtes in de stad wel voldoende inzien.

De voertaal is Nederlands. 

Over de sprekers

Saskia van Schaik is pedagoog aan de Radboud Universiteit. Ze doet onder meer onderzoek naar normatieve aannames in ontwikkeling en naar universele en cultuur-specifieke ontwikkeling. In haar onderzoek werkt ze samen met Struin, een centrum voor natuurpedagogiek. Bovendien is de bestuurslid van Child Care International, een organisatie die internationale uitwisseling van kennis over kinderopvang en educatie voor jonge kinderen stimuleert.

Elger Blitz is ontwerper en oprichter van Carve, een ontwerpbureau dat al meer dan dertig jaar speelomgevingen maakt in de openbare ruimte. Hij staat bekend om zijn onconventionele aanpak en unieke ideeën bij het ontwerpen van (speel)ruimtes voor kinderen en jongeren.