De rechtsstaat onder druk? | Lezing en gesprek met Ybo Buruma, jurist en voormalig raadsheer van de Hoge Raad , rechtsfilosoof Laura Davies en historicus Luc Bulten

Russische collega’s

Buruma begon met de motivatie voor zijn nieuwe boek: een ontmoeting met Russische collega’s in 2017. Het gesprek was buitengewoon boeiend omdat zij meer bleken te weten van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens dat Buruma zelf. Ze wezen hem op een belangrijk verschil in het hanteren van de wet: in Rusland is er sprake van rule by law; er is wel recht en het werkt ook, maar het is de machthebber die dat recht gebruikt om iemand vast te zetten of juist vrij te laten. Wij hebben rule of law: het recht staat boven de machthebber; ook hij/zij moet zich daaraan houden. Dat was de verbazing van de Russische collega’s: hoe is het zo gekomen bij jullie?

Geen vanzelfsprekendheid

Het boek is geconstrueerd rond de 5 hoofdcategorieën van de rechtsstaat: wetgeving, rechtsbescherming, trias politica, gelijkheid voor de wet, grondrechten. Te zeggen dat er daarin een steeds stijgende lijn aan te wijzen is, gaat volgens Buruma te ver: in de jaren ’90 ontstond er al een knikje, en nu zitten we in een fase waarin we moeten opletten dat het niet slechter wordt. Het boek is daarnaast opgehangen aan een aantal kinderenboeken. Niet omwille van de verhalen zelf, maar omdat zij vaak iets zeggen over de politieke sfeer en het algemeen gedachtengoed van een bepaalde tijd. En die zien we ook terug in het recht. Ligt de focus vooral op het toepassen van de wet, op ontwikkelingen in de samenleving, of op de autoriteit van wetgevers? Het algemeen gedachtengoed, de common sense, kan trouwens ook gevaarlijk zijn – bedenk de periode waarin de algemeen gedeelde opvatting was dat alles wat er verkeerd ging in het land de schuld van de joden was.  Ook de rol van de rechters is in de tijd veranderd. We vinden het nu vanzelfsprekend dat het recht vooral draait om het voorkomen van slachtofferschap en persoonlijk verantwoording, terwijl nog niet zo lang geleden de persoonlijke vrijheid centraal stond. Deze verandering leidde tot een enorme uitbreiding van regelgeving. De conclusie, aldus Buruma, is dat er ook in het recht nooit iets vanzelfsprekend is. We staan op het punt van grote veranderingen, en dan is het de kunst om de hoop niet te verliezen.

Darth Vader

In de tien minuten die volgden, ging Becker in gesprek met Buruma. Het eerste dat hij wilde weten was: wat heeft de afbeelding op de cover met het boek te maken? Met een lach vertelde Buruma dat hij zich als rechter in de Hoge Raad soms precies zo voelde als de Paus die op de afbeelding advies krijgt van Darth Vader: hij snapte er helemaal niets van. Je krijgt advies van ongure types en je moet ook nog je eigen mening vormen. De rechtsstaat, vervolgde hij, is een evenwichtsoefening waarin de verhoudingen steeds veranderen. In sommige perioden ging het recht vooral om het bieden van bescherming tegen de grillen van een autoriteit. Tegenwoordig, denk aan de Toeslagenaffaire, lijkt dat perspectief weer wat terug te keren. 

De legitimiteit van de rechter

Rechtsfilosoof Laura Davies doet onderzoek naar de legitimiteit van de rechter. Ze benoemde de verschuiving die zich heeft voorgedaan in de positie van de rechter binnen de maatschappij: van een natuurlijke gezagsdrager naar iemand die het gezag moet verdienen én verdedigen. Bovendien is de rechter zich door de toegenomen commercialisering steeds meer gaan gedragen als een dienstverlener. Buruma zag die verschuiving ook, hoewel hij die niet enkel aan deze tijd verbond: ook rond 1900 was er al een discussie over klassenjustitie. Bovendien, stelde hij, is het vertrouwen van burgers in rechters veel groter dan bijvoorbeeld in politici. Maar rechters maken zich wel zorgen. Davies stelde dat het meten van vertrouwen met cijfers alleen onvoldoende is; de bedreigingen etc. waarmee rechters worden geconfronteerd worden hierin niet meegenomen terwijl het een grote impact op hen heeft. De rechter is tegelijkertijd anoniemer én geïndividualiseerder geworden, waardoor kritiek op individuele rechters toeneemt. Ook de politiek is daar debet aan, bijvoorbeeld wanneer er geroepen wordt dat rechters politiek gekleurd zijn. Buruma leek zich hierover minder zorgen te maken en wees erop dat het altijd zo zal zijn dat degenen die geen gelijk krijgen van de rechter minder gelukkig zijn dan degenen die dat wel krijgen. 

Historicus Luc Bulten vraagt zich af of de focus op Nederland wel klopt, wanneer het boek tegelijkertijd óók over de gekoloniseerde gebieden gaat. Die nultoestand, bestaat die eigenlijk wel? Want terwijl er in Nederland aan een rechtsstaat werd gebouwd, werd die in de koloniën bewust niet gebouwd of zelfs afgebroken. Buruma gaf toe dat er natuurlijk geen echte nultoestand bestaat, maar dat hij bij het boek is uitgegaan van de situatie onder Koning Willem I, waarin aan geen van de 5 criteria van een rechtsstaat werd voldaan. De rol van Nederlanders in Indië was aanvankelijk vaak factorijen die handel dreven. Het cultuurstelsel kwam pas daarna, en de rol van Nederland als koloniale overheid ontstond pas in de 19^e eeuw. Bulten ziet een parallel tussen de contractarbeiders van toen en de arbeidsmigranten van nu. Daar is Buruma het helemaal mee eens: de weg naar de rechter is bijna niet te vinden voor de meeste arbeidsmigranten. En wij sluiten onze ogen voor de misstanden omdat we de mensen hard nodig hebben – net als vroeger op de plantages. 

Het laatste woord is aan het publiek dat vragen stelt. Daarna is het aan Buruma om boeken te signeren. 

Aankondiging

Wat is de toestand van de Nederlandse rechtsstaat? De rechtsstaat is er niet alleen voor juristen. Hij gaat iedereen aan. Want de rechtsstaat moet bescherming bieden tegen willekeur, rechtsongelijkheid en criminele ondermijning. Maar diezelfde rechtsstaat faalde bij de Toeslagenaffaire en wordt bedreigd door populistische politiek. Kom luisteren naar Ybo Buruma, nestor in het Nederlandse strafrecht, die in gesprek gaat met rechtsfilosoof Laura Davies en historicus Luc Bulten over de vraag: wat is de toestand van de Nederlandse rechtsstaat?

Slavernij en vrije meningsuiting

In zijn pas verschenen boek De onvoltooide rechtsstaat laat Ybo Buruma zien hoe de Nederlandse rechtsstaat is ontstaan en zich steeds aanpaste aan veranderende omstandigheden en opvattingen. Want de rechtsstaat gaat niet alleen over wetgeving en rechtspraak, maar ook over slavernij, vrije meningsuiting en veiligheidsmaatregelen. 

Na een korte lezing gaat Ybo Buruma in gesprek met rechtsfilosoof Laura Davies en historicus Luc Bulten.  Kom ook en stel je eigen vragen!

Over de sprekers

Ybo Buruma nam in juni 2025 afscheid als raadsheer in de Hoge Raad der Nederlanden en was daarvoor hoogleraar strafrecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Laura Davies is rechtsfilosoof aan de Radboud Universiteit. Ze heeft een brede interesse in rechtstheorie, ethische besluitvorming, en de veranderende rol van de rechter. 

Luc Bulten is historicus aan de Radboud Universiteit. Hij is geïnteresseerd in hoe de levens van mensen in vroegmodern Azië werden beïnvloed door mondiale en koloniale structuren.