Flow. Waarom we dieren menselijke trekken geven | Film en gesprek met filosoof Bas van Woerkum-Rooker

Bambificatie

Een specifieke vorm van antropomorfisme is "bambificatie". Dit houdt in dat we dieren opzettelijk vermenselijken om via hen een boodschap over mensen te communiceren. Van Woerkum-Rooker gebruikte George Orwells Animal Farm als voorbeeld: een verhaal waarin dieren menselijke karaktertrekken vertonen om maatschappelijke thema’s te verbeelden. Bambificatie wordt ook toegepast in documentaires, waarin dieren in menselijke scenario’s worden geplaatst om empathie op te wekken. Dit bewuste gebruik van antropomorfisme helpt kijkers zich beter in dieren in te leven, legde hij uit.

Automatisme in ons brein

Antropomorfisme is niet altijd een bewuste keuze. Van nature projecteren we menselijke intenties op dieren en objecten. Onze hersenen zijn zo gericht op sociale signalen dat we zelfs intenties zien waar ze niet bestaan. Dit is diep verankerd, omdat intenties essentieel zijn in menselijke interacties. Een ander voorbeeld is ons vermogen om gezichten te herkennen. De hersengebieden die gezichten detecteren, activeren ook bij abstracte vormen zoals de voorkant van een auto. Hoewel deze theorie controversieel is, laat het zien hoe sterk menselijke kennis onze waarneming beïnvloedt. Wanneer we dieren observeren, vullen we hun gedrag vaak in vanuit ons eigen menselijk referentiekader.

Hulpmiddel

Van Woerkum-Rooker haalde primatoloog Frans de Waal aan, die het concept van heuristisch antropomorfisme introduceerde. De Waal wilde hiermee zeggen dat antropomorfisme ons ook juist kan helpen om diergedrag te bestuderen. Van Woerkum-Rooker wees erop dat toeschrijvingen van menselijke eigenschappen een basis kunnen vormen voor verder onderzoek. Toch blijft het een uitdaging om te bepalen welke eigenschappen dieren daadwerkelijk bezitten. Bovendien speelt taal hierbij een rol: terminologie voor diergedrag evolueert continu. Hoe kunnen we menselijk georiënteerde termen vermijden en toch dieren nauwkeurig beschrijven?

Steeds menselijker

Na de film keerde het publiek terug in de zaal en nodigde gespreksleider Noortje Schonk Van Woerkum-Rooker uit om de film na te bespreken. Hij constateerde al snel dat het antropomorfisme steeds sterker werd naarmate de film vorderde. Toch bleef er een balans bestaan, zei hij: ondanks menselijke trekjes toonden de dieren ook onmiskenbaar dierlijk gedrag. Van Woerkum-Rooker vond dat de film soms tegen bambificatie aanschuurde, vooral wanneer samenwerking als thema naar voren kwam. Omdat er geen dialoog was, bleven interpretaties open, wat het gedrag van de personages vatbaar maakte voor persoonlijke invullingen.

Begrip of vertekening

Een cruciale vraag is of antropomorfisme ons begrip van dieren belemmert. Van Woerkum-Rooker betoogde dat menselijke termen soms nodig zijn om gedrag te duiden. Wanneer we een hond jaloers noemen, betekent dit niet dat de hond die emotie exact zoals wij ervaart. Toch biedt de term nuttige inzichten. Bovendien tonen onderzoeken steeds vaker aan dat dieren complexere emoties en intelligentie bezitten dan voorheen werd aangenomen, zij het op niet-menselijke manieren.

Door de ogen van een kat

Van Woerkum-Rooker was enthousiast over bepaalde aspecten van de film: de filmmaker probeerde de wereld door de ogen van een kat te laten zien, onder meer door de camerahoek op ooghoogte van de kat te houden. Toch werkte niet alles even goed. Van Woerkum-Rooker stelde dat de film wel erg sterk gericht bleef op visuele stimuli, terwijl katten en veel andere dieren  vooral geur en gehoor gebruiken om hun omgeving te verkennen. Van Woerkum-Rooker noemde een andere film waarin geursporen visueel werden gemaakt, wat een interessantere benadering bood om een dierlijke belevingswereld te verbeelden.

Tot slot stelde hij dat een dieper begrip van dieren pas mogelijk is als we hun wereld fysiek ervaren, zoals sommige onderzoekers proberen te doen. Antropomorfisme volledig loslaten zal moeilijk blijven, maar als we dieren beter willen begrijpen, zullen we ons meer in hun wereld moeten verplaatsen.

Aankondiging

Bambi, Simba, Jago en Dumbo; in animatiefilms komen vaak dieren voor en ze kunnen allemaal praten als mensen. In de animatiefilm Flow hebben de makers ervoor gekozen de dieren als dieren neer te zetten en wordt geen woord door ze gesproken. Saai? Volgens de goede reviews zeker niet. Kom en ervaar zelf hoe het is om de film Flow te zien waarin niet wordt gesproken en hoor van filosoof Bas van Woerkum-Rooker waarom we graag dieren vermenselijken.

Bekijk de trailer van Flow.

Dieren als mensen

Mensen hebben een natuurlijke neiging om allerlei mensachtige eigenschappen aan dieren toe te kennen, zoals moed, vriendschap, of het vermogen om te reflecteren. Waarom en wanneer doen we dat precies? En is dat per definitie onjuist, of soms ook niet? En kunnen we het gedrag van dieren ook interpreteren zonder onze menselijke ideeën op hen te projecteren? 

De voertaal van het gesprek is Nederlands. In de film wordt niet gesproken. 

Over de sprekers

Bas van Woerkum-Rooker is filosoof en programmamaker. Hij doet onderzoek naar intelligentie van niet-menselijke diersoorten.

Noortje Schonck is Masterstudent filosofie en gespreksleider.