Framing – The Middle East Background Current Affairs Lecture met politicoloog Nora Stel

Woorden en perspectief

Framing wordt vaak geassocieerd met propaganda en de strategische inzet van taal. Toch gebeurt het, volgens Nora Stel, veel vaker onbewust. De woorden die we kiezen, hangen samen met de manier waarop we de wereld zien. Dit perspectief bepaalt niet alleen hoe we over een situatie denken, maar ook welke acties we ondernemen en welke verantwoordelijkheden we eraan verbinden.

Bijvoorbeeld, als geweld wordt omschreven als een criminele daad, roept dat om een strenge aanpak. Wordt geweld daarentegen gezien als een uiting van machteloosheid, dan wordt er gezocht naar alternatieve oplossingen. Niet elk frame heeft echter dezelfde impact. Macht speelt hierin een grote rol, evenals de mate van toegang tot de media. Hoewel alle frames invloed hebben op ons handelen, betekent dit niet dat ze allemaal even waar zijn. Stel benadrukte dat frames feitelijk getoetst kunnen worden.

De macht van woorden

Woorden hebben gevolgen; zonder woorden zijn er geen stokken om mee te slaan. Dit lijkt misschien tegen intuïtief, maar taal draagt bij aan het ontstaan en legitimeren van geweld. De manier waarop een gewapend conflict wordt benoemd, maakt bijvoorbeeld uit: spreken we van een conflict, een oorlog of een militaire ingreep? De woordkeuze beïnvloedt hoe mensen de situatie interpreteren en welke maatregelen gerechtvaardigd worden geacht. Stel wees erop dat de framing van geweld rechtstreeks verbonden is met machtsstructuren en beleidskeuzes.

De kracht van het woord ‘geweld’

Geweld is geen neutraal begrip. Als een situatie wordt beschreven als een ‘gewelddadig conflict’, brengt dat direct drie onderliggende ideeën met zich mee. Ten eerste polarisatie: het ‘wij tegenover zij’-denken. Ten tweede hiërarchie: het idee dat de ene groep superieur is aan de andere. En ten derde totalisering: het over één kam scheren van hele bevolkingsgroepen. In dit laatste geval wordt elk lid van een groep verantwoordelijk gehouden voor de daden van de gehele groep. Dit soort framing kan bijdragen aan vijandbeelden en de-escalatie bemoeilijken.

Oriëntalisme en kolonialisme

Twee belangrijke frames hebben volgens Stel de Westerse blik op het Midden-Oosten gevormd. De eerste is oriëntalisme, een concept geïntroduceerd door literatuurwetenschapper Edward Said. Dit frame stelt het Midden-Oosten niet alleen voor als ‘anders’ dan het Westen, maar ook als inferieur, gevaarlijk en onveranderlijk. Hierdoor ontstaat de gedachte dat het Westen dit gebied moet controleren en dat er geen culturele of maatschappelijke ontwikkeling mogelijk is.

Het tweede frame, kolonialisme, sluit hier direct op aan. Het Midden-Oosten als concept is grotendeels een product van Westers kolonialisme. In werkelijkheid is het geen homogeen gebied met een gedeelde geschiedenis of cultuur, maar door de Westerse blik wordt het vaak als zodanig geframed. Dit heeft directe gevolgen voor hoe conflicten en politieke ontwikkelingen in de regio worden geïnterpreteerd.

Othering en de westerse reactie op 9/11

Stel wees op het concept ‘othering’—het wegzetten van een groep als fundamenteel anders en onbegrijpelijk—dat sterk naar voren kwam in de Westerse reactie op de aanslagen van 11 september 2001. Direct werd gesteld dat er geen onderhandeling mogelijk was met ‘de ander’, omdat deze barbaars zou zijn. Dit werd ook weerspiegeld in de toespraak van de Amerikaanse president George W. Bush: ‘You are either with us or against us.’ Hierin waren de drie elementen van othering duidelijk zichtbaar: polarisatie, hiërarchie en totalisering. Sommige mensen kregen gezichten, namen en verhalen, terwijl anderen gereduceerd werden tot nummers.

De beperking van het begrip ‘conflict’

Ook het woord ‘conflict’ zelf kan misleidend zijn. Stel illustreerde dit met de framing van de Syrische burgeroorlog. Veel Syriërs waren niet gelukkig met deze term, omdat deze de rol van externe actoren en internationale politiek buiten beschouwing liet. Alsof de oorlog enkel een interne Syrische aangelegenheid was.

Bij het conflict tussen Israël en Palestina speelt een soortgelijke framing. Door te spreken van een ‘conflict’ wordt de ongelijkheid tussen beide partijen versluierd. Het suggereert een evenwichtige strijd, terwijl er in werkelijkheid sprake is van een machtsverschil. Hierin is framing een krachtig middel dat kan bepalen hoe een situatie wordt waargenomen en welke oplossingen als legitiem worden beschouwd.

De conflictdriehoek

Bij conflicten zien we meestal alleen het zichtbare geweld, wat in de conflictanalyse bekendstaat als ‘direct violence’. Stel benadrukte dat er ook gekeken moet worden naar wat onder het oppervlak ligt: culturele en structurele oorzaken van geweld. Cultureel geweld verwijst naar normen, waarden en ideeën die een conflict voeden, terwijl structureel geweld gaat over ongelijkheid en historische processen die tot gewelddadige situaties leiden. Door uitsluitend te focussen op directe agressie, blijven deze onderliggende problemen vaak onzichtbaar.

Bewuste en onbewuste framing

Framing kan bewust worden ingezet als propaganda, maar gebeurt ook vaak subtiel en zelfs onbewust. We gebruiken continu frames, en daarom is het belangrijk hier transparant over te zijn. Stel onderstreepte het belang van bewuste taalkeuze: kunnen we woorden vinden die bijdragen aan een positievere en rechtvaardigere kijk op de wereld? Dit vraagt om kritische reflectie op hoe taal onze perceptie van de werkelijkheid vormt en welke verantwoordelijkheid we dragen bij het gebruiken ervan.

Aankondiging

Hoe kijken we in het Westen naar het Midden-Oosten en waarom doen we dat op die manier? Welke rol speelt het heersende beeld van deze regio in de beleidskeuzes die worden gemaakt, en in de politiek in de regio zelf? Hoe werkt framing eigenlijk? Kom luisteren naar politicoloog Nora Stel en denk mee over framing van en in het Midden-Oosten. 

Grote impact

Framing speelt een belangrijke rol in hoe het Midden-Oosten wereldwijd wordt begrepen en beïnvloed. Of het nu bewust of onbewust gaat, het heeft grote impact op zowel beleidskeuzes als op publieke opinie. In de woorden die we gebruiken om gebieden, spanningen of groepen mensen aan te duiden, schuilt vaak een bepaalde kleuring. Ook gebruiken spelers binnen en buiten de regio framing strategisch om eigen belangen te promoten. Diversiteit en complexiteit komen hierbij al gauw in de verdrukking. 

Schuif in je lunchpauze aan en leer meer over de achtergronden van de onrust in het Midden-Oosten in dit vierde en laatste Achtergrond Actualiteitencollege over het Midden-Oosten. 

De voertaal is Engels. 

Over de spreker

Nora Stel is politicoloog aan de Radboud Universiteit. Zij is universitair docent bij het Centrum voor Internationaal Conflict-Analyse & Management. Ze onderzoekt bestuur en politiek in conflictgebieden. Ze richt zich specifiek op vluchtelingenbeleid in en ten opzichte van het Midden-Oosten, en op lokaal bestuur in oorlogstijd.