“Hallo, is daar iemand?” De zoektocht naar buitenaards leven | Theatercollege met sterrenkundige Marijke Haverkorn en jazztrio TRIFID

Marijke Haverkorn, hoogleraar Sterrenkunde aan de Radboud Universiteit, heeft de uitverkochte Vereeniging meteen op het puntje van hun stoel. De sfeer wordt niet in het minst ook bepaald door de prachtige muziek van jazztrio Trifid die composities maken geïnspireerd door het heelal. 

Onze plek in het heelal 

De reis op zoek naar buitenaards leven begint op de aarde: wat is onze plek in het heelal? Door middel van de “factor 10 video” zien we dat het dichtsbijzijnde hemellichaam de maan is; dan volgen er andere planeten en asteroïden die vallende sterren veroorzaken. De planeten worden omgeven door een schil van asteroïden en puin: oortwolk. Als we nog verder weg bewegen, vinden we eerst een ‘tijdje’ niets voor we de dichtstbijzijnde sterren bereiken. Er is sprake van meerdere sterrenstelsels die elkaar aantrekken door zwaartekrecht. Kortom, stelt Haverkorn: het heelal is veel te groot om op zoek te gaan naar buitenaards leven. Daarom beginnen we met ons eigen sterrenstelsel. En ook daar is het niet gemakkelijk om te zoeken naar exoplaneten, want planeten geven geen licht. Dat we ze toch als lichtende puntjes aan de hemel zien staan, komt omdat ze licht van de zon reflecteren. Dat doen exoplaneten ook, en dat licht dat kunnen wij in theorie opvangen. 

Maar in de praktijk kan dat alleen voor de dichtstbijzijnde planeten, en met de allersterkste telescopen. Er is dus een andere methode nodig. Ander methode nodig. Haverkorn illustreert dit met een opblaasster die ze heeft meegebracht. Een planeet is veel kleiner dan een ster, maar oefent toch een klein beetje zwaartekracht uit op de ster, waardoor deze ook een beetje om de planeet gaat draaien. Door opvangen van sterrenlicht werd in de jaren ’90 gezocht naar exoplaneten, maar de gebruikte methode werkt alleen voor grote zware planeten. Met een andere methode vonden de Zwitsers een exoplaneet die in 4,2 dagen om zijn zon draaide. Als de aarde zo snel om de zon zou draaien, duurde ieder seizoen één dag. 

Suikerspinplaneet

Het vinden van de eerste exoplaneet was heel bijzonder, maar in principe zijn er veel gasachtige én rotsachtige planeten. Er zijn lavaplaneten waarvan de oppervlakte meer dan 2000 graden is, met grote lavastromen en een zon die dichtbij de oppervlakte staat. Er zijn ook rare planeten, zoals de suikerspinplaneet: deze heeft de massa van de aarde, maar de grote van Jupiter en is dus licht en fluffy. Hij heeft een weersysteem met zand zoals wij dat met water hebben: zandkorreltjes dwarrelen omhoog en regenen neer in zandregen. Langzaam wordt hij wegeblazen door de wind van de ster. Is hier leven mogelijk? Dat lijkt niet waarschijnlijk, aldus Haverkorn, maar het is leuk om erover te speculeren. 

Voorwaarden voor leven

Dan is het de beurt aan de zaal: wie denkt er dat er buitenaards leven is? En wie denkt dat we dat in ons leven nog gaan ontdekken? Met een lach concludeerde Haverkorn dat vooral jonge mensen bij die laatste vraag hun hand opsteken. Aangezien er ontelbaar veel planeten zijn: op welke richt je dan als eerste je telescoop? Daartoe is het belangrijk te kijken naar de voorwaarden voor het ontstaan van leven: bouwstoffen (verschillende soorten moleculen), transport (bijvoorbeeld water) en energie zoals de zon of vulkanen. Ook de afstand tot de ster is belangrijk: zo is het op Venus veel te warm voor vloeibaar water, en op Mars juist te koud – hoewel er tekenen zijn dat er op Mars ooit wel vloeibaar water is geweest. Al deze factoren samen leiden ca. 20 mogelijk bewoonbare planeten. 

De aarde in één dag

Hoe ontstaat leven überhaupt? Om dat te verduidelijken, gebruikte Haverkorn de vergelijking van het ontstaan van de aarde tot nu, verdeeld over 24 uur. Het eerste leven ontstaat pas als de aarde wat is afgekoeld, waarschijnlijk rond 5.30 uur ’s ochtends. Om 8.15 uur zit de atmosfeer vol zuurstof. Pas om 14.15 uur ontstaan de eerste eencelligen met gespecialiseerde functies, en weer een uur later de eerste meercelligen. De eerste gewervelden ontstaan pas rond 21.15 uur – maar dan gaat het ook hard: om 22.45 u komen de dinosauriërs die het een uurtje volhouden, en om 23.58 u de eerste mens. 

De eerste beschavingen ontstaan om 3 seconden voor 12 uur ’s nachts. Hieruit kunnen we concluderen dat als het ontstaan van leven op aarde een maatstaf is voor buitenaards leven, de kans groot is dat dat leven microbiologisch is. 

Zoeken naar leven

In de jaren ’60 van de vorige eeuw werd er voor het eerst nagedacht over intelligent buitenaards leven. De Drake vergelijking maakte het mogelijk om een schatting van de kans hierop te berekenen. Om dit te verduidelijken, deed Haverkorn wederom een experiment met het publiek: hoeveel vrouwelijke docenten met een blauwe trui uit Gelderland zitten er in het publiek? Dat is in één keer nauwelijks iets zinnigs over te zeggen, maar in stappen gaat het best aardig. Als het om buitenaards intelligent leven gaat, is er alleen geen berekening mogelijk omdat een aantal factoren onduidelijk zijn. En in plaats van rekenen kun je natuurlijk ook gewoon gaan zoeken: via radiogolven communiceren wij namelijk – bedoeld en onbedoeld – de ruimte in. Met onze grootste radiotelescopen zouden we radiosignalen van andere planeten kunnen opvangen. We kunnen ook zoeken naar andere tekenen van leven zoals wij die produceren: het de atmosfeer inpompen van gassen bijvoorbeeld of de aanwezigheid van objecten en ruimteafval. 

Geen planeet B

Haverkorn eindigde het theatercollege met een reflectie: hoe ironisch is het dat dezelfde factoren waarmee we buitenaardse beschavingen zouden kunnen ontdekken ook onze eigen aarde bedreigen. Laten we helder zijn: er is geen planeet B. Des te meer reden om heel erg zuinig te zijn op de aarde.

Aankondiging

Wat als we niet de enigen zijn in het heelal? Wat zou dat betekenen voor ons wereldbeeld? De ontdekking van talloze planeten buiten ons zonnestelsel maakt deze vragen relevant. Sluit aan bij dit theatercollege door sterrenkundige Marijke Haverkorn samen met jazztrio TRIFID en ga mee op een fascinerende reis door het universum. 

Talloze nieuwe planeten

Eeuwenlang dachten we dat leven buiten de aarde erg onwaarschijnlijk was. Maar met de ontdekking van talloze planeten buiten ons zonnestelsel die mogelijk leefbaar zijn, groeit ons besef dat er heel goed elders leven zou kunnen bestaan. Marijke Haverkorn neemt je mee in de nieuwste ontwikkelingen rondom de ontdekte planeten en de zoektocht naar leven. 

Een nieuw perspectief

De mogelijkheid van buitenaards leven nodigt ons uit om na te denken over onze plaats in de kosmos. Als we niet langer uniek zijn in het heelal, wat zegt dat over onszelf? Hoe verandert dit onze kijk op het mens-zijn en onze relatie met de wereld om ons heen? Laat je inspireren en ontdek hoe de wetenschap ons uitnodigt tot nieuwe inzichten over onszelf en onze plek in het heelal.

Kosmische jazz

Jazztrio TRIFID speelt hun kosmische jazz. Zij laten zich inspireren door de stilste plek die je je kunt voorstellen: het heelal. Met hun accordeon, vibrafoon en contrabas maakt dit bijzondere trio met sfeervolle en intrigerende composities dit theatercollege compleet. 

Over de sprekers en muzikanten

Marijke Haverkorn is hoogleraar Astrofysica aan de Radboud Universiteit. Ze doet onderzoek naar de cyclus van geboorte en dood van sterren in de Melkweg, waarbij ze in het bijzonder kijkt naar de rol van magneetvelden in het gas tussen de sterren. Ze hoopt een volledig maar gedetailleerd model van het magneetveld in de Melkweg te kunnen ontwikkelen.

TRIFID is een Nederlands Jazz trio, bestaande uit Rik Cornelissen (accordeon), Vincent Houdijk (vibrafoon) en Maciej Domaradzki (contrabas). Dit ongewone trio, vernoemd naar de Trifidnevel, een oplichtende gaswolk in de Melkweg die uit drie delen lijkt te bestaan, vindt zijn inspiratie in kosmische verschijnselen.