Helikopterouders | Lezing en gesprek met filosoof Femke Takes en neurowetenschapper Erno Hermans

De neiging om risico's te vermijden is een ander kenmerk van helikopterouderschap. Speeltuinen zijn aangepast om alle mogelijke gevaren uit te sluiten, maar ironisch genoeg kan deze obsessie met veiligheid ook leiden tot meer angst, zowel bij ouders als kinderen. Sommige kinderen raken zelfs bang voor de controle van hun ouders, die constant over hun schouder meekijken.

Magister en kinderrechten

Takes besprak vervolgens de risico’s van te veel bescherming. Overbescherming kan bij kinderen leiden tot stress, angst en een gebrek aan zelfvertrouwen, omdat ze te weinig leren omgaan met risico’s en uitdagingen. Een voorbeeld hiervan is het leerlingvolgsysteem Magister, dat bij zowel kinderen als ouders prestatiedruk veroorzaakt. Al deze controle kan, aldus Takes, leiden tot verhoogde stress in plaats van tot welzijn.

Daarbij spelen er ook principiële bezwaren, benadrukte Takes: constante controle botst met de autonomie en privacy van kinderen. Kinderen hebben recht op zowel negatieve vrijheid (vrijheid van inmenging) als positieve vrijheid (vrijheid om zich te ontwikkelen). Beide soorten vrijheid komen bij helikopterouderschap in het geding. Juist het recht om zelfstandig te leren omgaan met vallen en opstaan, falen en angst bevordert veerkracht. Ouders moeten het vertrouwen hebben om hun kinderen ruimte te geven voor deze groei.

Vertrouwen en loslaten

Takes stelde dat ouders vanuit vertrouwen in hun kinderen, in zichzelf en in anderen zouden moeten opvoeden. Het verminderen van controle en vergroten van betrokkenheid zorgt voor een betere balans: kinderen krijgen de ruimte om zelf uitdagingen aan te gaan, terwijl ouders hen steunen vanuit een basis van liefde en aandacht. Om dit loslaten mogelijk te maken, pleitte ze voor minder maatschappelijke druk op ouders om ‘perfect’ te zijn.

Takes besloot haar lezing met een oproep aan de samenleving om een veilige omgeving voor kinderen te creëren, zodat ouders hun controlerende gedrag kunnen loslaten. "Laat de helikopters maar aan de grond," stelde ze. "Er is geen noodsituatie."

Stress en veerkracht

Neurowetenschapper Erno Hermans vervolgde met een wetenschappelijke kijk op stress en veerkracht in opvoeding. Hermans wees erop dat ouders kinderen vaak willen beschermen tegen stress, omdat dit geassocieerd wordt met negatieve effecten zoals depressie. Toch heeft stress een belangrijke functie: het stimuleert actie en bevordert de flexibiliteit van het brein. Stressreacties bestaan uit een eerste alarmfase, waarin het lichaam klaar wordt gemaakt voor actie, en een tweede fase waarin het brein tot rust komt. Deze balans tussen actie en herstel is essentieel voor een gezond functioneren, en is bij kinderen nog volop in ontwikkeling.

Hermans benadrukte dat blootstelling aan beheersbare stresssituaties helpt bij de ontwikkeling van veerkracht. Een experiment met muizen toonde aan dat chronische stress zonder controle leidde tot hulpeloosheid, terwijl muizen in omstandigheden waarin stress beheersbaar was veerkrachtiger waren en manieren ontwikkelden om met spanning om te gaan. Deze "positieve stress" zorgt ervoor dat het brein leert omgaan met uitdagingen. Dit werkt bij mensen op een vergelijkbare manier. Als we leren dat we in stressvolle situaties zelf iets kunnen doen om deze te verbeteren, dan voorkomen we dat we aanleren dat we hulpeloos zijn. 

Maatschappelijke context

Kinderen die opgroeien met gecontroleerde stress leren beter om te gaan met echte uitdagingen. Maar helikopterkinderen groeien vaak op in een beschermde omgeving waarin ze weinig zelf mogen bepalen, wat hen niet voorbereidt op de oncontroleerbare situaties van de werkelijkheid. Het gevolg hiervan kan een gebrek aan veerkracht en aanpassingsvermogen zijn.

Hermans concludeerde dat stress essentieel kan zijn voor de ontwikkeling van gezonde, veerkrachtige kinderen. De effectiviteit van opvoedstijlen hangt echter af van de maatschappelijke context, en de druk van deze tijd heeft helikoptergedrag mogelijk aangewakkerd. Hoewel het helikopterouderschap vandaag sterk bekritiseerd wordt, kan het een reactie zijn op de vele risico’s en onzekerheden in de moderne samenleving.

Aankondiging

Van camera’s  in de babykamer tot locatietrackers in rugzakken; sommige ouders zorgen ervoor dat ze hun kind te allen tijden in de gaten kunnen houden en eventueel te hulp kunnen schieten. Dit zijn de zogenaamde ‘helikopterouders’. Wat doet overbeschermend opvoeden met het ontwikkelende kinderbrein? Leren kinderen wel omgaan met risico’s, conflict en stressvolle situaties? Of hebben ze hier later in hun leven totaal geen weerbaarheid tegen opgebouwd? Heeft deze helikopteropvoeding ook voordelen? Kom luisteren naar filosoof Femke Takes en neurowetenschapper Erno Hermans en verken de gevolgen van een risicoloze opvoeding.

Angstige hersenen

Helikopterouders willen constant alle mogelijke problemen in het leven van hun kind voorkomen. Hun kinderen worden continu beschermd, en krijgen minder kansen om zelfstandig problemen op te lossen en sociale vaardigheden te ontwikkelen. Dit kan leiden tot angst en onzekerheid op latere leeftijd. Er wordt dan ook een verband gelegd tussen helikopterouderschap en de toename aan angstklachten onder jongeren. Is dit verband terecht? Wat gebeurt er met je brein als je niet van jongs af aan wordt geconfronteerd met risico’s en problemen? Weersland ontwikkelen gaat dan misschien moeizamer. Aan de andere kant: is een meer betrokken vorm van ouderschap niet ook nodig, in een wereld waarin kinderen vooral online steeds meer risico lijken te lopen?

Magister

Helikopterouderschap komt niet uit de lucht vallen: het is tegenwoordig veel gemakkelijker om je kinderen te volgen door technologische hulpmiddelen. Denk aan GPS-trackers en apps voor lokalisatie, maar ook aan het programma Magister dat op veel middelbare scholen wordt gebruikt. Hier krijgen ouders inzicht in de cijfers en voortgang van hun kinderen, en kunnen ze ingrijpen als de cijfers kelderen. Er kan zo zelfs een verwachting ontstaan dat ouders overal van op de hoogte zijn. Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de autonomie van kinderen en jongeren? Wat zegt het over de manier waarop we kijken naar falen? En wat gebeurt er als de zijwieltjes uit je jeugd ineens wegvallen?  

Filosoof Femke Takes en neurowetenschapper Erno Hermans gaan in gesprek over waar helikopterouderschap vandaan komt en waar het toe kan leiden. Programmamaker Nort Vlemmix is de gespreksleider. Kom ook en stel je vragen!

Over de sprekers

Femke Takes is filosoof van de Gedragswetenschappen aan de Radboud Universiteit. Ze bestudeert de ethiek van opvoeden en doceert Filosofie van de gedragswetenschappen bij Pedagogische Wetenschappen en Onderwijswetenschappen van de Radboud Universiteit.

Erno Hermans is neurowetenschapper aan de Radboud Universiteit en verbonden aan het Donders Instituut voor neurowetenschappen. Hij onderzoekt hoe onze hersenen ons in staat stellen om te overleven en te leren om weg te blijven uit situaties die ons fysieke of psychologische welzijn bedreigen.