Hoe veranderen we van gedachten? Deze vraag lijkt steeds belangrijker te worden in een wereld waar complottheorieën massaal aangehangen worden en het politieke debat steeds verder polariseert. Hoe ontstaat het geloof dat de aarde plat is? En kan iemand vervolgens nog overtuigd worden dat de aarde rond is? Soms lijkt het onmogelijk om iemand van zijn overtuiging los te maken. In een lezing van Radboud Reflects verkende wetenschapsjournalist David McRaney met het publiek de koppigheid van de menselijke geest. Want wat is de achterliggende motivatie van onze overtuigingen? En hoe kunnen we van gedachten veranderen? Na zijn lezing ging McRaney in gesprek met cognitiefilosoof Marc Slors om verder stil te staan bij deze vragen.
Donderdag 30 maart 2023 30 maart 2023 | Collegezalencomplex, Radboud Universiteit Naar de aankondiging
Door Beau Vroone | foto's Ted van Aanholt
Ik heb erg genoten van de keynote en de manier waarop de discussie daarna werd geleid. Beknopt, informatief, sprankelend: gewoon perfect!" (uit een deelnemersevaluatie)
De meeste mensen denken dat ze gegronde redenen hebben voor hun overtuigingen. McRaney opende zijn lezing echter door te stellen dat onze redenen vaak minder objectief zijn dan we denken. Zo kunnen we redenen geven waarom we verliefd op iemand zijn – ‘hij eet zo schattig’ – maar diezelfde reden kan later dienen als argument om het uit te maken – ‘hij moet echt even normaal leren eten’. Feiten zijn volgens McRaney op verschillende manieren inzetbaar. De vraag die op een gegeven moment bij hem opdoemde was: kunnen we nog wel spreken over waarheid? In een wereld waar mensen zich steeds meer in een eigen bubbel bevinden wordt deze vraag steeds dringender. McRaney besloot er een boek over te schrijven. Voor het boek ‘How to change your mind?’ is McRaney in gesprek gegaan met verschillende groepen, waaronder complottheoristen, retorica-experts en onderzoekers.
In de lezing ging McRaney eerst in op de wetenschappelijke theorieën over overtuiging. Hij stelde dat er in de wetenschap een vrij standaard model voor het veranderen van geloof bestaat. Dit model is door Piaget opgesteld. Piaget meende dat kinderbreinen tijdens de ontwikkelingen constant bezig zijn met adaptie. Dit houdt in dat bestaande denkstructuren zich aanpassen op basis van nieuwe ervaringen. Met andere woorden: we zijn in staat om onze overtuiging aan te passen aan de context.
Historicus Thomas Kuhn meende echter dat er altijd weerstand is tegen vernieuwing. Waarom houden we zo sterk vast aan onze overtuigingen?
Volgens McRaney speelt naïef realisme hierbij een rol. De mens denkt in staat te zijn de wereld te kunnen zien, los van vooroordelen én zonder ingeperkt te worden door onze zintuigen. McRaney liet aan de hand van een afbeelding zien dat onze zintuigen toch niet altijd betrouwbaar zijn. Dit deed hij aan de hand van ‘the viral dress’. Dit is een afbeelding van een jurk die op internet veel heeft losgemaakt, omdat mensen het niet eens konden worden of het een goud/witte of zwart/blauwe jurk was. Voor de wetenschap bleek dit het perfecte ‘perceptueel ambigue kleur object’ te zijn. De kleur van het plaatje is dermate ambigu dat het brein op basis van voorgaande ervaringen zal bepalen welke kleur de jurk heeft.
McRaney paste het idee dat aannames onze perceptie kleuren toe op onze dagelijkse argumentatie. Het komt immers veelvuldig voor dat er in een discussie geen ruimte wordt gelaten voor de mogelijke waarheid van de tegengestelde stelling. Dit komt volgens McRaney door de voorgaande aannames en ervaringen van mensen, waardoor er sprake is van twee compleet verschillende manieren van rederneren. De feiten kunnen een ander niet overtuigen van jouw gelijk, omdat dezelfde feiten tot verschillende conclusies leiden (zoals hetzelfde plaatje van een jurk ook tot twee interpretaties leidt). Feiten blijken niet voldoende om jezelf of anderen van gedachten doen te veranderen.
Volgens McRaney zijn feiten dus niet de oplossing zijn voor een gepolariseerde discussie. Overtuiging kan alleen plaats vinden in een gesprek. Het gaat dan om een gesprek waarin de feiten niet centraal staan en het probleem behandeld wordt als een mysterie waar de sprekers samen uit moeten komen. Om anderen – en jezelf – van iets nieuws te kunnen overtuigen moeten we onze gesprekstechniek aanpassen.
Vervolgens was het aan cognitiefilosoof Marc Slors om daadwerkelijk in gesprek te gaan met McRaney. Slors wilde stil staan bij de complotdenkers. Er wordt door complotdenkers vaak gebruik gemaakt van angst of boosheid om mensen iets te laten geloven. Dit wekt volgens Slors de vraag op of we ons wel kunnen weren tegen deze krachtige overtuigingsmethodes? En of het open gesprek de manier hiervoor is? McRaney beaamde dat het niet gemakkelijk is om complotdenken te ontmantelen door in gesprek te gaan. Het is hierbij belangrijk mensen bewust te maken van bepaalde strategieën, dan worden ze ook minder gemakkelijk meegevoerd in een complot.
Vervolgens werd de vraag opgeworpen of het wel respectvol is om een specifieke gesprekstechniek in te zetten. McRaney stelde dat het niet de bedoeling is om de ander aan te tasten in diens autonomie. Het doel van zijn methode is juist om een open gesprek aan te gaan waarin iedereen op waarde wordt gehouden. Slors ging hier op in door te vragen of het überhaupt mogelijk is om los te komen van aannames. McRaney benadrukte dat het niet zou moeten gaan om het gelijk halen, maar om door middel van gesprek andere mogelijkheden te kunnen zien. Er is volgens hem altijd wel een overlap in aannames te vinden. Vanuit deze overlap kunnen verschillende argumenten worden bellicht. Zo blijkt dat men in gesprek toch dichter bij elkaar kan komen.
Hoe veranderen we onze gedachten? Wat zorgde ervoor dat een prominente complotdenker op YouTube er uiteindelijk achter kwam dat 9/11 geen hoax was? Hoe verandert de mening van een kiezer van neutraal naar vastberaden? Wetenschapsjournalist David McRaney en filosoof Marc Slors nemen ons mee op een reis door onze eigenwijze gedachten, waar we sekteleden, complotdenkers, en politieke activisten tegenkomen. Hoe beïnvloedt de groep waartoe jij behoort jouw overtuigingen? Waarom houden we ons zo sterk vast aan overtuigingen, terwijl we andere laten gaan? En wat is een overtuiging in de eerste plaats? Kom en leer!
Geloven is een spectrum. Aan de ene kant zijn er gedachten die we snel in de steek laten. Aan de andere kant zijn er gedachten die we zo sterk vasthouden dat we ze niet loslaten, ook niet als het tegendeel bewezen wordt. We worden niet geholpen door het feit dat we vatbaar zijn voor zelfbedrog, verzinsels en koppigheid. In staat zijn om onze gedachten (en die van anderen) te veranderen is een essentiële vaardigheid in een democratische samenleving die draait om debatteren.
De afgelopen jaren is er sprake geweest van een revolutie binnen de sociologie, psychologie en neurowetenschappen, met veel nieuwe inzichten in hoe meningen worden gevormd en hoe je deze kan veranderen. Dit heeft gezorgd voor nieuwe en effectieve technieken om de gedachten van mensen te veranderen in slechts één gesprek. Maar willen we deze macht? En kunnen we leren om beter te worden in het veranderen van onze eigen gedachten?
Wetenschapsjournalist David McRaney en filosoof Marc Slors nemen ons mee naar de grenzen van onze redeneringen en reflecteren op de manieren hoe we onze gedachten kunnen veranderen. Wat zijn de trucjes, en wat zou het betekenen als we beter waren in het toepassen daarvan? En moeten we dat willen?
David McRaney is een journalist met een passie voor psychologie, technologie en het internet. Hij werd bekend door zijn populaire blog You Are Not So Smart, waar hij op een subtiele manier alle manieren beschrijft waarop we onszelf voor de gek houden. In zijn laatste boek How Minds Change gaat hij op zoek naar de manier waarop meningen veranderen en waarop standpunten wijzigen. Hij heeft ook een podcast en een boek gemaakt met dezelfde titel, en het boek You Are Now Less Dumb.
Marc Slors is hoogleraar Filosofie van cognitie en taal aan de Radboud Universiteit. Hij houdt zich bezig met vragen rond de relatie tussen brein, gedrag en de menselijke geest. Vragen rond de vrije wil, de effectiviteit van mentale toestanden en de relatie tussen cognitie en cultuur hebben zijn bijzondere belangstelling.
Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief.
Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.