Minder contentmoderatie op socials. Vrijheid of chaos? | Actualiteitencollege met jurist Pieter Wolters, filosoof Bart Jacobs en onderzoeker Yana van de Sande

Wat speelt er?

Nort Vlemmix opende de discussie met de vraag: "Wat speelt er?" Pieter Wolters reageerde dat Mark Zuckerberg zich niet wil positioneren als iemand die bepaalt wat gezegd mag worden. Hij stelde dat factcheckers vaak politieke voorkeuren hebben die niet meer passen bij het huidige klimaat. Deze kwestie speelt al langer. Wolters merkte op dat sinds de overname van X door Elon Musk er al minder gemodereerd wordt. Dit past binnen een bredere trend.

Bart Jacobs schetste hierop een onheilspellend beeld van sociale media en hun impact op de samenleving. Hij benadrukte het toenemende ongemak hierover binnen Europa en de harde machtspolitiek vanuit de Verenigde Staten. Het afschaffen van contentmoderatie ziet hij als een stap richting meer maatschappelijke ontwrichting. Hij riep iedereen op sociale media te verlaten: "Als wij weggaan, verliezen politici het argument dat ze daar moeten blijven om hun achterban te bereiken."

Verrassende ontwikkelingen

Yana van de Sande gaf aan niet verrast te zijn door de recente veranderingen, maar wel door de nadruk op politieke propaganda en de stelling dat mensen zich beperkt voelen in hun vrijheid. Ze vond de nadruk op "liberale, patriarchale en patriottische retoriek" opvallend.

Bij de vraag of er een financiële incentive achter de wijzigingen schuilt, was Jacobs stellig: "Uiteindelijk gaat het gewoon om geld." Hij noemde de kosten van moderatie een belangrijke factor. Zuckerberg beroept zich op vrijheid van meningsuiting, maar Jacobs twijfelt of dat werkelijk de belangrijkste drijfveer is.

Vlemmix wees erop dat X na het loslaten van moderatie geen winst maakte; advertentie-inkomsten daalden zelfs met 80%. Dit bracht de vraag op of minder moderatie echt financieel voordelig is.

Wolters benadrukte dat het veranderende klimaat in Amerika ertoe leidt dat allerlei merken hun reputatie minder beschermen tegen haatzaaien en desinformatie. Van de Sande voegde toe dat emotionele inhoud meer interactie genereert, wat financieel aantrekkelijker is.

Jacobs stelde dat bedrijven van Musk juist in waarde stegen door vermeende invloed op verkiezingen en de terugkeer van Trump.

Twee discussies: desinformatie en haat

Vlemmix maakte onderscheid tussen moderatie van desinformatie en moreel beladen uitspraken. Van de Sande stemde in en legde uit dat desinformatie (bewuste misleiding) anders is dan misinformatie (onbedoelde fouten) en haatzaaien. Ze benadrukte dat Europa grenzen stelt aan vrijheid van meningsuiting, maar dat de vraag blijft wie bepaalt wat haatzaaien is.

Wolters erkende dat platforms verplicht zijn illegale uitingen te verwijderen, maar stelde dat het moeilijk blijft om haatzaaien en desinformatie nauwkeurig te definiëren. Enkel op de rechter terugvallen is volgens hem niet genoeg. Hij wees op de risico’s van systematische desinformatie, zoals claims over zonnebrand die gezondheidsgevaren veroorzaken als ze breed gedeeld worden. Als één iemand zegt dat zonnebrand kankerverwekkend is, is dat niet per se een risico. Maar als dit wordt opgepikt door duizenden anderen op sociale media, dan kan het een risico voor de volksgezondheid worden. Dan heb je als platform weer wél een verantwoordelijkheid om op te treden. 

Amerikaanse en Europese benaderingen

Jacobs wees op verkiezingen in Roemenië als voorbeeld van Russische inmenging via sociale media. Dit soort netwerken kunnen Europese democratieën destabiliseren. Hoewel de Digital Services Act (DSA) een juridisch kader biedt, duurt het onderzoek vaak maanden. Intussen kunnen verkiezingen al beïnvloed zijn. Hij vroeg zich af of we dat risico willen blijven lopen.

Van de Sande gaf aan dat de nieuwe moderatiepolitiek het werk van factcheckers belemmert. Zij krijgen minder toegang tot berichten, wat de bescherming van informatiekwaliteit ondermijnt.

Vlemmix vroeg naar de gevolgen die de DSA kan hebben voor Meta. Wolters legde uit dat de EU hoge boetes en dwangsommen kan opleggen, maar betwijfelde of dit voldoende effect heeft. "Het gaat nu te traag om effectief te zijn," zei hij.

Jacobs was sceptisch over de normstellende kracht van Europa. Hij geloofde niet dat figuren als Musk zich daar veel van aantrekken.

Alternatieven voor sociale media

Jacobs suggereerde dat instellingen zoals de Radboud Universiteit van Facebook af zouden moeten stappen en alternatieven zoals Mastodon zouden moeten overwegen. Hij verwachtte fragmentatie van sociale media: kleinere, gedecentraliseerde platforms waar moderatie beter aansluit bij lokale normen. Hij benadrukte dat wereldwijde contentmoderatie door culturele verschillen onhoudbaar is. De vraag is volgens hem of wereldwijde sociale netwerken wenselijk zijn.

Aankondiging

Facebookoprichter en Meta-CEO Marc Zuckerberg gaat de contentmoderatie op onder andere Facebook flink terugschroeven. Is dit een manier om de vrijheid van meningsuiting te vergroten, zoals Zuckerberg zelf beweert, of gaan we hiermee eerder richting een post-truth tijdperk? Welke gevolgen heeft dit besluit voor de democratie? Waarom wordt deze keuze nú‎ gemaakt? En wat zijn de gevolgen voor de EU? Kom luisteren naar jurist Pieter Wolters, filosoof Bart Jacobs en onderzoeker Yana van de Sande. 

Democratie en desinformatie

Elon Musk ging Zuckerberg al voor met X, waar hij de contentmoderatie overlaat aan gebruikers in plaats van fact checkers. Critici van deze koerswijziging maken zich grote zorgen dat desinformatie ongelimiteerd kan circuleren op sociale media, met alle gevolgen van dien. Anderen stellen dat het de vrijheid van meningsuiting vergroot en platforms juist democratischer maakt—zoals de CEO's zelf beweren. Hoe kunnen bedrijven balanceren tussen het waarborgen van de vrijheid van meningsuiting zonder de verspreiding van schadelijke informatie te faciliteren? En in hoeverre vergroot dit hun macht om de publieke opinie te beïnvloeden? 

Social media in de EU
 

De regels voor digitale platformen in de EU verschillen aanzienlijk met die in de VS. Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen deze wetgevingen? Wat kunnen we verwachten van bedrijven als Meta en X als het gaat om contentmoderatie in Europese landen? En wat is nu precies wel en niet toegestaan volgens de Europese wetgeving? 

Kom luisteren naar jurist Pieter Wolters en filosoof Bart Jacobs.  

De voertaal is Nederlands.

Over de spreker

Pieter Wolters is jurist aan de Radboud Universiteit. Hij onderzoekt privacy and cybersecurity binnen het privaatrecht en is kenner op het gebied van contentmoderatie in de EU. 

Bart Jacobs is filosoof aan de Radboud Universiteit en codirecteur van iHub. Zijn expertise betreft computerbeveiliging en hoe we veilige, privacyvriendelijke systemen bouwen die toegankelijk en gebruiksvriendelijk zijn.

Yana van de Sande is promovendus aan de Radboud Universiteit. Zij is verbonden aan iHub en doet onderzoek naar misinformatie.