Op de vlucht | Holocaust Memorial Day Getuigenis door Emmy Drop-Menko en Wahhab Hassoo, inleiding door historicus Remco Ensel en opening door rector magnificus José Sanders

Blijven herinneren

In haar welkomstwoord benadrukte José Sanders het belang van het herinneren van de holocaust. Historicus Remco Ensel liet in zijn korte lezing  zien dat onze huidige herdenkingen een lange geschiedenis hebben. Herdenken begon vroeg, vaak in kleine kring via poëzie, monumenten en gebed. Al vóór de Tweede Wereldoorlog waren zulke rituelen onderdeel van Joodse tradities. De holocaust bracht echter geweld dat niet in bestaande termen paste, wat leidde tot de introductie van woorden als ‘holocaust’ en ‘genocide’. Na 1946 groeide in de zogenaamde Displaced Persons Camps, waar veel ontheemde Joden jarenlang verbleven, het idee van een nieuw begin, zoals een gelijmde vaas die gebrokenheid toont. Uiteindelijk ontstond één gezamenlijke Holocaustdag, uniek door collectieve inspraak.

Uit logeren

Liesbeth Jansen opende het gesprek door met Emmy Drop en Wahhab Hassoo naar twee foto’s te kijken van hen als kinderen. Als eerste vertelde Emmy over haar jeugd en wat ze tijdens en na de Tweede Wereldoorlog meemaakte. Emmy werd geboren in 1932 in een warm gezin, als jongste van drie kinderen. Emmy herinnert zich niet zo veel van die eerste jaren, behalve dat haar broer Sieg altijd op de postbode stond te wachten en veel met haar speelde, en dat ze haar moeders vingers wel eens mocht aflikken als die bakte in de keuken. Op een dag hoorde Emmy dat ze zou gaan logeren. Ze moest mee met een vreemde meneer, vertelde ze. Toen ze achterom keek, stond iedereen voor het raam haar na te kijken. Dat zou het laatste zijn wat ze van haar familie zag. Ze werd naar een onderduikadres gebracht. De rest van het gezin dook elders onder, om aan de groeiende Jodenvervolging te ontkomen.

Niet aanraken 

Om onder te duiken had je geld nodig, wat niet elk Joods gezin kon opbrengen, vertelde Emmy. Diegenen die niet konden onderduiken werden veelal opgepakt. Emmy verbleef in korte tijd op verschillende onderduikadressen. Ze herinnert zich dat haar tante Annie, de zus van haar moeder, haar op een nacht kwam halen. Emmy dacht dolgelukkig dat ze weer naar huis mocht, maar haar tante bracht haar bij pleegouders in Arnhem die zelf geen kinderen hadden. Emmy straalde toen ze vertelde over hoe liefdevol deze pleegouders voor haar hebben gezorgd. Ze kon, vanwege haar blonde haren, zelfs naar de kleuterschool en hoefde zich niet te verbergen. Emmy’s familie zat intussen ook in Arnhem ondergedoken, en haar moeder wist soms door het pikkedonker bij Emmy op bezoek te komen. Ze ging dan naast haar bedje zitten. “Maar ze mocht mij niet aanraken,” legde Emmy uit. “Want dan zou ik met haar mee willen, en dat ging niet.” Omdat Emmy’s moeder haar zo vreselijk miste, liet haar pleegmoeder een foto van Emmy voor haar maken, die Emmy aan de zaal liet zien. 

Eenzame jaren

Aan het einde van de oorlog, tijdens de evacuatie van Arnhem, raakte Emmy gescheiden van haar pleegouders. Dit voelde voor haar alsof ze opnieuw haar moeder verloor. Na oorlog kwam ze kort bij hen terug. Maar toen kwam het nieuws dat haar ouders, broer en zus waren vermoord in Sobibor. Het zusje van Emmy’s vader had de oorlog wel overleefd, en wilde wel voor haar zorgen. Ze had zelf 3 jaar lang in doodse stilte ondergedoken gezeten met haar zoon, en was te getraumatiseerd om Emmy de liefde te kunnen geven die ze nodig had. Er brak een eenzame tijd voor Emmy aan. Na 4 jaar bij haar tante moest Emmy naar de middelbare school, waarvoor ze bij haar oom werd ondergebracht. Het bleek van de regen in de drup: de vrouw van haar oom wilde Emmy niet in huis hebben. Ze noemde haar een “rotkind,” vertelde Emmy, die gelukkig wel af en toe bij haar pleegouders op bezoek kon. Op Emmy’s 18^e hield ze het niet langer uit, en vroeg ze in tranen of ze terug mocht naar haar pleegouders. Die vingen haar op, wat Emmy beschreef als een warme deken. Via de kantonrechter kreeg de jonge Emmy het voor elkaar dat ze bij haar pleegouders mocht blijven. “Toen stond er een grote taart op tafel met ‘welkom thuis’,” vertelde Emmy. “Mijn leven kon beginnen.” 

Jezidi

Jansen richtte zich tot Wahhab Hassoo, op de foto achter hem 10 jaar oud. Hassoo werd geboren in een klein plaatsje in een woestijngebied in Irak. Hij keek altijd uit naar de zomervakanties wanneer zijn oom hem met de pick-up truck naar zijn boerderij bracht waar Wahhab voor de dieren mochten zorgen. Wahhab behoort tot de Jezidi gemeenschap, een religieuze minderheid in Irak die wordt vervolgd. Hij was hierdoor als kind nooit veilig. Toen in 2003 de oorlog uitbrak groeide de dreiging, vooral vanuit Al Qaida. Hij besefte toen pas wat het betekende om Jezidi te zijn, vertelde hij. Wahhab vertelde over het bombardement op een aantal Jezidi dorpen, waarbij 700 mensen omkwamen. Om hem te beschermen gaven Wahhab’s ouders hem een Islamitische naam, wat veel Jezidi-ouders doen. Het was een misdaad om Jezidi te zijn, iets wat Wahhab diep heeft geraakt vertelde hij.

Vluchten

Wahhab vertelde over zijn vader, die tolk was voor de Amerikanen. Dit bracht hem in groot gevaar, zeker toen de Amerikanen zich uit Irak terugtrokken. Gelukkig kon een buurman Wahhab’s vader op tijd waarschuwen en kon hij vluchten naar Nederland. De rest van het gezin Hassoo moest onderduiken. Als oudste zoon drukte er een grote verantwoordelijkheid op Wahhab’s schouders, vertelde hij. Hij moest als inmiddels zestienjarige jongen zorgen voor zijn gezin, maar er was geen werk. Gelukkig kreeg het gezin zuivelproducten van Wahhab’s oom. Via gezinshereniging kwam Wahhab uiteindelijk naar Nederland. De Amerikanen lieten Irak intussen over aan IS, die Jezidi’s massaal aanvielen. Dit mondde in 2014 uit in een genocide op Jezidi’s. Wahhab vertelde dat hij geen enkele Jezidi kent die hierbij geen familieleden heeft verloren. Ook Wahhab verloor veel familieleden. Deze periode heeft veel impact op zijn leven gehad, vertelde hij. Veel van de Jezidi’s die het bloedbad overleefde, werden door IS tot slaaf gemaakt of kwamen terecht in Internally Displaced Persons kampen. De regio waarin Wahhab opgroeide, werd een speelbal van geopolitieke machten.

Al deze ervaringen dwongen Wahhab om snel volwassen te geworden en maken dat hij nog altijd een groot verantwoordelijkheidsgevoel heeft. Na de genocide ging hij politicologie studeren en begon hij publiek over zijn ervaringen te vertellen. 

Dezelfde noemer

Jansen vroeg waarin Emmy en Wahhab elkaar vonden. “De noemer is hetzelfde,” stelde Emmy. “Mijn volk is vermoord, zijn volk is vermoord.” Ondanks de vele verschillen, hebben zowel het Joodse als het Jezidische volk een lange geschiedenis van vervolging. Emmy en Wahhab herkenden veel in elkaar toen ze elkaar ontmoetten in Westerborg voor een herdenkingsactiviteit waarin vrijheid centraal stond. 

Zowel Emmy als Wahhab maken zich zorgen over de verharding in de samenleving en voelen een verantwoordelijkheid om mensen bewust te maken van wat zich in het verleden en het heden afspeelt. Het delen van persoonlijke verhalen maakt dat mensen geraakt worden en dat de mensen waar het over gaat een stem krijgen. We moeten waken voor het ontstaan van twee kampen, benadrukten Emmy en Wahhab. “Wij hebben allebei meegemaakt waar het toe kan leiden.” Daarom blijven ze hun verhalen delen, juist om bruggen te blijven bouwen.

Aankondiging

Hoe is het om vervolgd te worden om wie je bent? Wat doet vluchten voor geweld en onderdrukking met je? De 87-jarige Nederlandse Emmy Drop-Menko en de 30-jarige Irakees Wahhab Hassoo kregen er allebei op hun eigen manier mee te maken. Allebei moesten zij als kind vluchten voor genocide, respectievelijk in Nederland en Irak. Emmy en Wahhab ontmoetten elkaar tijdens een lessenserie over vrijheid en sindsdien treden ze regelmatig samen op om over hun ervaringen te vertellen. Voorafgaand aan het interview met hen geeft historicus Remco Ensel een korte lezing. Rector magnificus van de Radboud Universiteit José Sanders opent de avond.

Kom luisteren en denk verder over vrijheid en de sporen die vervolging nalaten.

Onderduiken zonder je ouders

Emmy Drop-Menko werd als Joods meisje geboren in 1938 in Hengelo. Ze was twee jaar oud toen  de oorlog in Nederland uitbrak. Haar gezin dook onder en Emmy werd gescheiden van haar ouders en broer en zus. Ze kwam in Arnhem in een pleeggezin terecht. Bij de evacuatie van Arnhem in 1944 werd ze ook van hen gescheiden, om hen pas na de oorlog weer terug te zien. Na de bevrijding bleek dat Emmy’s ouders, broer en zus al in 1943 waren verraden en via kamp Westerbork waren gedeporteerd naar concentratiekamp Sobibor in Polen. Daar zijn zij allen in de gaskamers vermoord.

Identiteit een misdaad

Wahhab Hassoo werd 25 jaar geleden geboren in het Iraakse plaatsje Sinjar. Hij groeide op in armoede, en als lid van de Jezidi-gemeenschap moest hij bovendien altijd bang zijn voor vervolging. Veiligheid en vrijheid kende hij als kind niet. Toen in 2003 de Irak-oorlog uitbrak en de Jezidi-identiteit tot een misdaad werd, moest Wahhab zich steeds meer verbergen. Bij de genocide op Jezidi’s werden veel van zijn familieleden vermoord door Islamitische Staat. Het gezin Hassoo besloot te vluchten, en in 2012 kwam Wahhab in Nederland aan. Daar ervoer hij voor het eerst hoe het is om in vrijheid en veiligheid te leven. 

Na de lezing van historicus Remco Ensel, gaat programmamaker Liesbeth Jansen in gesprek met Emmy Drop-Menko en Wahhab Hassoo. Sluit aan bij deze bijzondere avond en stel ook je eigen vragen. 

Over de sprekers

Emmy Drop-Menko overleefde als Joods meisje de Holocaust. De rest van haar gezin werd in Sobibor vermoord in de gaskamers. 

Wahhab Hassoo overleefde de genocide op Jezidi’s in Irak, en vluchtte in 2012 naar Nederland.

Remco Ensel is historicus aan de Radboud Universiteit en verbonden aan het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust en genocidestudies. Zijn onderzoek richt zich op Memory Studies en de omgang met oorlog en massaal geweld, i.h.b. de Holocaust, antisemitisme, racisme, bystander studies en de geschiedenis van antropologie en volkskunde.

José Sanders is rector magnificus van de Radboud Universiteit.