Saar Boter in gesprek met filosoof Roy Dings
Saar Boter in gesprek met filosoof Roy Dings

Poor Things. Zoektocht naar je identiteit | Film & gesprek met filosoof Roy Dings

Wat als je op een dag wakker wordt en je weet niet meer wie je bent? Als je weer op zoek moet naar een nieuw verhaal over jezelf, naar een nieuwe identiteit. Zou die identiteit dan anders zijn dan eerst? De hoofdpersoon van Poor Things, Bella Baxter, wordt opnieuw tot leven gewekt en ze moet op zoek naar haar identiteit. Leer van filosoof Roy Dings over de vorming van onze identiteit. Vorm je deze zelf, of doen externe factoren in de samenleving dat?

Podcast

Maandag 12 februari 2024 | 19.30 – 23.00 uur | LUX, Nijmegen |Radboud Reflects en LUX | Bekijk de aankondiging.

Verslag

door Noortje Schonck | Foto's door Ramon Tjan

Terwijl half Nederland zich deze carnavalsmaandag verkleedde en zo even het alledaagse zelfzijn kon verlaten, kwamen zo’n honderdvijftig Nijmegenaren naar LUX met de vraag: je identiteit of ‘zelf’, wat is dat eigenlijk? Bij een uitverkocht programma van Radboud Reflects luisterden zij naar een gesprek tussen filosoof Roy Dings en gespreksleider Saar Boter. Vorm je je identiteit zelf, of wordt deze gevormd door externe factoren, zoals voorbeelden uit je directe omgeving? Wat betekent ‘authentiek leven’ in een samenleving die ons allerlei normen en waarden voorhoudt? En kunnen we ons losmaken van de identiteit die wij en onze omgeving ons (onbewust) opleggen? Het gesprek bereidde het verwachtingsvolle publiek voor op de film Poor Things (2023), die na een korte pauze door LUX zou worden vertoond.

Zelfambiguïteit

Roy Dings deed promotieonderzoek naar het fenomeen van je niet ‘jezelf’ voelen. Deze ervaring herkennen we waarschijnlijk allemaal wel, en de uitdrukking ‘je niet jezelf voelen’ is gangbaar in ons taalgebruik. Maar wat betekent het om je niet jezelf te voelen? Gespreksleider Saar Boter trapte af met het begrip ‘zelfambiguïteit’ in het onderzoek naar deze vraag. Roy Dings legde uit dat dit begrip in de psychiatrie gaat over de verhouding tussen ‘jezelf’ en je psychiatrische stoornis. “Denk aan de volgende spanning bij patiënten: ‘Waar houd ik op en begint mijn stoornis? Doet mijn stoornis dit nu, of ben ik dit?’.” Volgens Dings is hier een dynamiek gaande tussen ons zelfbeeld enerzijds en onze (lichamelijke) zelfervaring anderzijds. Als deze twee aspecten niet overeenstemmen, spreken we van ‘zelfambiguïteit’. Denk aan een persoon die gelooft zeer zelfverzekerd te zijn (= zelfbeeld), maar tegelijkertijd (lichamelijk) angst voelt (= zelfervaring) tijdens een presentatie.

Identiteitsvorming

Saar Boter vervolgde met een vraag bij de geprogrammeerde film: Poor Things. Het is een sciencefictionfilm, maar de centrale thema’s kunnen we toepassen op het echte leven: hoofdpersonage Bella Baxter heeft een volgroeid vrouwenlichaam, maar de hersenen van een pasgeborene. Haar mentale gesteldheid en haar lichamelijke ervaringen stemmen niet overeen. Zien we hier ‘zelfambiguïteit’ in terug?

Saar Boter in gesprek met filosoof Roy Dings
Saar Boter en Roy Dings

Roy Dings legde uit dat dit filmthema lijkt op iets wat we in het gewone leven zien. Steeds meer meisjes ontwikkelen al heel vroeg een vrouwenlichaam, waardoor hun lichaam ‘uit de pas loopt’ met hun psyche en zelfbeeld. Ouders of ouderfiguren spelen bij de identiteitsvorming van kinderen een belangrijke rol. Daarnaast zijn maatschappelijke normatieve ideeën van grote invloed. Het publiek zal in de film zien dat de ouderfiguur van Bella, alsook normen en waarden in de samenleving, beïnvloeden hoe zij naar zichzelf kijkt. Terugkomend op de opmerking van Saar Boter over de relatie met het ‘echte leven’ stelde Roy Dings: “we moeten de film niet ‘magischer’ maken dan die is: we maken allemaal een vergelijkbaar proces door als Bella doet. Het zich losmaken van onze ouders, het vinden van een weg in de samenleving – het is een heel normaal proces.”

Bewustzijn en lichaam

Saar Boter merkte op dat het in het gesprek veel over ‘identiteit’ gaat, terwijl nog niet duidelijk is wat deze term precies betekent. Roy Dings legde uit dat filosofen vooral interesse hebben in de notie van identiteit die gaat over hoe mensen zichzelf begrijpen. Het ‘zelf’ hebben we eeuwenlang met bewustzijn geïdentificeerd. Maar tegenwoordig ontwikkelen filosofen en cognitiewetenschappers ideeën over verbondenheid van identiteit met zowel bewustzijn als lichaam. Bewuste ervaring komt voornamelijk tot stand door lichamelijke input. Dings: “Als iemand mij vraagt: ‘Hoe is het om in een Ferrari te rijden?’, dan antwoord ik met de G-krachten die ik op mijn lichaam voel drukken, met de wind in mijn haren, met de trots die ik voel, etc.. Ervaring is niet iets wat ‘boven je lichaam zweeft’, maar hangt fundamenteel samen met lichamelijkheid.” 

Saar Boter in gesprek met filosoof Roy Dings
Saar Boter en Roy Dings

Identiteit is dus belichaamd, maar is het ook iets intrinsieks? Wat is de rol van andere mensen op mijn identiteit? Roy Dings reageerde door terug te grijpen op het begrip ‘zelfambiguïteit’. Dit begrip poogt te laten zien dat onduidelijk is hoe onze identiteit exact wordt gevormd. Identiteitsvorming is een zoektocht: “Ons leven bestaat veelal uit het verbinden van ‘intern’ en ‘extern’. Daarbij kunnen we iets dat extern opgelegd wordt omarmen als iets interns. Andersom kan intrinsieke motivatie juist afnemen door een externe beloning.”

Authenticiteit

Gegeven deze wisselwerking, ‘wat betekent het dan om ‘authentiek jezelf te zijn’, vroeg Saar Boter. Roy Dings vertelde dat de ervaring van authenticiteit in het hier en nu doorgaans het meest van belang is voor mensen. Bij deze ervaring speelt de omgeving een grote rol. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat introverte mensen zich vaak authentieker voelen als ze extravert gedrag vertonen. Het lijkt alsof zij de bevestiging vanuit de op extraversie gerichte maatschappij vinden dan introvert zijn. Daarnaast hebben veel mensen de behoefte dat anderen vertellen wat ze moeten doen, of hun keuzeruimte inperken. Deze twee voorbeelden zijn interessant, want vaak denken we juist dat ‘authentiek’ leven betekent te handelen zonder zich wat aan te trekken van wat anderen van ons vinden.

Roy Dings maakte de koppeling met het filosofische idee van ‘relationele authenticiteit’: authenticiteit gaat om de relatie met je omgeving. “Het je verhouden tot andere mensen is, denk ik, een veel accuratere beschrijving van hoe veel mensen zich authentiek voelen dan het idee van authenticiteit als iets individueels.” Saar Boter vervolgde met de vraag of deze ideeën van identiteit en authenticiteit betekenen dat we ons nooit volledig kunnen losbreken van onze omgeving. Dings antwoordde beamend: “we hebben andere mensen lang als een soort bijfiguren beschouwd, maar anderen zijn zeer belangrijk voor onze identiteitsontwikkeling.”

Na Saar Boters afsluitende vraag waarop we tijdens de film kunnen letten, gaf Roy Dings het publiek mee: vraag je af wat de rol is van haar lichamelijkheid, haar ouderfiguur en maatschappelijke normen op de ontwikkeling van Bella’s identiteit. Na dit boeiende gesprek over identiteit en authenticiteit kon de film Poor Things beginnen! 

Saar Boter in gesprek met filosoof Roy Dings
Saar Boter en Roy Dings

Aankondiging

Wat als je op een dag wakker wordt en je weet niet meer wie je bent? Als je weer op zoek moet naar een nieuw verhaal over jezelf, naar een nieuwe identiteit. Zou die identiteit dan anders zijn dan eerst? De hoofdpersoon van Poor Things, Bella Baxter, wordt opnieuw tot leven gewekt en ze moet op zoek naar haar identiteit. Kom luisteren naar filosoof Roy Dings over de vorming van onze identiteit. Vorm je deze zelf, of doen externe factoren in de samenleving dat? Kijk na het gesprek naar Poor Things

Bekijk de trailer van Poor Things.

Poor Things 

Wie ben ik? Dat is wat Bella Baxter zichzelf afvraagt nadat ze door een dokter opnieuw tot leven is gewekt. In Poor Things volgen we Bella in haar zoektocht naar haar identiteit. Ze bevindt zich in het lichaam van een volwassen vrouw maar moet haar persoonlijkheid nog ontwikkelen; of beter gezegd, haar persoonlijkheid opnieuw ontdekken. Haar volwassen lichaam zorgt ervoor dat ze wordt behandeld als vrouw, maar Bella heeft de mentale ontwikkeling van een kind. Net als een peuter die overal bij vraagt ‘waarom?’, is Bella kritisch op de maatschappelijke normen, waarden en structuren die haar beperken; om er vervolgens mee te breken. 

Authentiek leven

Zijn het vooral de rollen die anderen ons toeschrijven waarmee we onszelf identificeren? Of is identiteitsvorming eerder een proces dat zich afspeelt in onze eigen hoofden? Wat bedoelen we eigenlijk als het hebben over identiteit? En kunnen we een authentiek leven leiden als we nadenken over welke identiteiten ons worden aangemeten? 

Vrijheid

Weten we eenmaal hoe de maatschappelijke structuren ons bepalen, dan hebben we de mogelijkheid om hier uit te breken. Zo ook Bella, die kritisch is op de genderrollen die haar worden aangemeten door haar omgeving. Het opnieuw opgroeien heeft haar laten inzien dat het de samenleving is die haar identiteit als vrouw heeft bepaald. De kennis daarover zorgt voor emancipatie. Juist door kritisch te zijn op haar omgeving zoekt Bella haar autonomie en vrijheid. 

Over de spreker

Roy Dings is filosoof aan de Radboud Universiteit. Zijn onderzoek bevindt zich op het snijvlak van filosofie, psychiatrie en psychologie. In zijn onderzoek staan concepties van ‘het zelf’ bij mensen met een psychiatrische aandoening centraal. Daarover schreef hij het proefschrift Not being oneself? Self-ambiguity in the context of mental disorder.

 

Dit is een programma van Radboud Reflects en LUX 

Contactinformatie

Blijf op de hoogte:

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Organisatieonderdeel
Radboud Reflects
Gaat over persoon
dr. R.P.J.M. Dings (Roy)
Thema
Filosofie, Gedrag, Kunst & Cultuur, Wetenschap