Dinsdag 2 december 2025 | 20.00 – 22.00 uur | Latijnse School, Nijmegen | Radboud Reflects en Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Bekijk de aankondiging.
Verslag
Door Paul van den Broek
Planta Sapiens is de veelzeggende titel van het boek dat deze week centraal stond in de boekenclub van Radboud Reflects. Hierin zet filosoof en cognitiewetenschapper Paco Calvo de intelligente plant op het podium, tevens als uitnodiging om de menselijke intelligentie en onze omgang met de omringende wereld in een nieuw daglicht te stellen. ‘Ons past bescheidenheid.’
Met veel omhaal van woorden inventariseert Primo Paco Calvo tal van onderzoek dat aantoont dat ook planten over een vorm van intelligentie beschikken. Ze kunnen immers hun gedrag aanpassen op basis van signalen uit de omgeving, en met de omgeving communiceren om bijvoorbeeld hulp in te roepen. Zo klapt een vleesetende plant pas dicht na meerdere aanrakingen, om vals alarm te vermijden. En klimplanten zoeken gericht een weg omhoog, reagerend op lichtsignalen. Planten vertonen langzaam gedrag, dat voor de meesten pas waarneembaar is na het afspelen van versnelde opeenvolgende fotobeelden. Daarom wordt het volgens Calvo vaak niet herkend als intelligentie, anders dan het veel sneller werkende menselijke brein.
Calvo is hoogleraar filosofie en neurocognitie in Murcia en aldaar directeur van het Minimal Intelligence Lab. De plantenintelligentie situeert hij niet in een brein, maar in de bedrading, waarmee planten van wortel tot blad signalen doorgeven. Niet alleen binnen de plant, maar - met name via ondergrondse schimmels en wortels - ook met de omgeving. Eén van de deelnemers aan de boekenclub illustreert uit eigen ervaring de hulproep van gras. ‘Gras dat wordt gemaaid scheidt hulpstoffen af, die ik op afstand kan ruiken.’ Met de hand geplukt gras scheidt zulke stoffen níet af, en wordt anders dan het gemaaide gras meer geapprecieerd door haar huisdieren. Ook de brandnetels beginnen bij haar pas te prikken als ze die dreigt te verwijderen. ‘Anders kan ik gewoon zonder irritatie met blote benen door de brandnetels lopen.’
Anders omgaan met plantenwereld
Volgens Calvo is de toeschrijving van intelligentie aan de plantenwereld van positieve invloed op onze houding tegenover planten. Dit plaatst planten immers iets hoger op de levensboom, waarmee ze beter kunnen doordringen tot de menselijke aandacht, omdat ze – net als bij dieren eerder gebeurde – door hun intelligentie als een meer nabije levensvorm worden herkend. Sommige lezers van de boekenclub bekritiseren de toekenning van intelligent gedrag - wat dit ook moge zijn - als voorwaarde voor een meer ‘humane’ omgang met de plantenwereld. Aan rivieren en bergen wordt immers géén intelligentie toegeschreven, wat in sommige culturen geen beletsel vormt voor een zorgzame omgang, waarbij bijvoorbeeld in Nieuw Zeeland al aan rivieren rechten worden toegekend. Onze goede behandeling van de omgeving heeft de omstandige neurologische bewijsvoering van Calvo helemaal niet nodig, aldus de redenering.
Het geluk van planten
De criticasters leggen een andere kwaliteit op tafel die ons handelen jegens de planten kan bepalen, net als onze benadering van dieren en andere mensen: geluk. Planten kunnen immers pijn ervaren, en empathie hiervoor mag sowieso worden bevorderd. De ervaring van pijn, ook door Calvo aangetoond, moedigt immers de empathie aan, een andere en al afdoende weg naar plantencontact, wat het belang nuanceert van de meer rationele bewijsvoering over plantbewustzijn.
Over plantengeluk konden meerdere lezers getuigen. Een lezers verwees naar het initiatief ‘Koken aan de Waal’, een kook- en eetprogramma dat claimt alleen planten en dieren te bereiden met een gelukkig leven. Je hoeft planten niet dood te maken om ervan te kunnen eten, aldus noemde een van de lezers meerdere voorbeelden uit onder meer het voedselbos. Je kunt noten, bloemen of bladeren plukken om ervan te eten, aldus het consumptieadvies, zonder iets dood te maken. De kroppen sla uit de supermarkten waren in de ban gedaan. ‘Je kunt van sla de buitenste blaadjes plukken, de plant kan dan gewoon doorgroeien.’
Waarom vegetarisch eten?
Calvo stemt tot nadenken: daar is de hele boekenclub wel van overtuigd. Bijvoorbeeld over de ethische reikwijdte van het vegetarisch eten. Je kunt immers planten net als dieren niet willen doodmaken omwille van jouw goede maaltijd. ‘Vegetariërs noemen zielig vaak als een van de beweegredenen, maar planten kunnen net als dieren zielig zijn.’ Maar planten in de ban doen is geen uitweg, zegt een ander. ‘We moeten toch eten.’
Goed, het gehamer van Calvo op plantintelligentie brengt niet ieders handen op elkaar. Ook niet zijn herhalingen en technische uitweidingen, die de leesbaarheid van het boek volgens menigeen niet ten goede komt. Maar Cees Leijenhorst, huisfilosoof van de Reflects-boekenclub, breekt een lans voor de benadering van Calvo. Hij prijst het boek als een gedachte-experiment, waarmee Calvo ons uitnodigt om ‘door een geheel andere bril naar onze omgeving te kijken’. Precies wat een goed filosoof betaamt, aldus Leijenhorst.
Met dierstudies hebben filosofen en ethologen in het verleden de deur al opengezet naar een nieuwe kijk om naar onze medeschepsels te kijken. ‘En zo nodigen Calvo en zijn vakgenoten ons nu uit om anders naar planten te kijken’, zegt Leijenhorst. We zijn te midden van onze leefwereld minder bijzonder dan lange tijd gedacht. ‘We mogen ons wel wat bescheidener opstellen’, beaamt een van de lezers.
Volgende Boekenclub van Radboud Reflects: dinsdag 20 januari. Met: De avond aarde als gemeenschap van Achille Mbembe (uitgeverij Boom, 2025). Meer informatie en inschrijving via deze link.
Boekenclub over De aarde als gemeenschap van Achille Mbembe | Radboud Universiteit