De Vasim - Foto Ramon Tjan
De Vasim - Foto Ramon Tjan

Telefoons de school uit: betutteling of broodnodig? | Lezing en gesprek met neurowetenschapper Roshan Cools en ontwikkelingspsycholoog Loes Pouwels | Radboud Reflects en Donders Institute

De telefoon de klas uit. Het is duidelijk dat dit beter is voor de concentratie en het leervermogen. Maar gaat dat wel ver genoeg? Moet niet de hele school een telefoonvrije zone worden? Juist in de pauzes en op de gangen bepalen telefoons hoe kinderen met elkaar omgaan. Moeten kinderen op school vrij van sociale media hun sociale vaardigheden kunnen opdoen, of horen telefoons er tegenwoordig nu eenmaal bij? Leer van neurowetenschapper Roshan Cools en ontwikkelingspsycholoog Loes Pouwels en ontdek welke effecten telefoons op scholen hebben op het leervermogen en de sociale ontwikkeling van kinderen.

Podcast

Dinsdag 3 oktober 2023 | Vasim, Nijmegen | Radboud Reflects en Donders institute. Bekijk de aankondiging.

Verslag - Telefoons, apps en hun effecten

Door  Saar Boter | Foto's door  Ramon Tjan

“Wie heeft er wel eens moeite met het wegleggen van hun telefoon tijdens het werk?” vroeg programmamaker Pam Tönissen aan de zaal. Verreweg de meeste handen ging omhoog. “Als wij, volwassenen, hier al moeite mee hebben, hoe moet dat dan wel niet zijn voor een kind?” vervolgt Tönissen. De centrale vraag van deze avond was dan ook: ‘moeten telefoons verboden worden op school?’. Roshan Cools, hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie aan de Radboud universiteit en onderzoeker aan het Donders Institute en Loes Pouwels, universitair docent Ontwikkelingspsychologie aan de Radboud Universiteit, hielden een korte lezing en gingen daarna over dit onderwerp in gesprek.

Roshan Cools doet onderzoek naar dopamine en hoe dit de mentale processen die gaan over het behalen van doelen kan beïnvloeden. Dopamine speelt ook een grote rol in hoe onze telefoon onze aandacht vasthoudt. Cools presenteerde vijf verschillende argumenten die pleiten voor een verbod op telefoons in scholen.

Sociale veiligheid, verslaving en polarisatie

De eerste reden die Cools noemde was sociale veiligheid. We zien online veel roddelgedrag via kanalen als TikTok. “Kinderen worden hier voor een inter-temporele keuze gezet,” zei Cools. Een keuze tussen directe likes, comments en views aan de ene kant, en aan de andere kant de consequenties van dit soort gedrag. Kinderen kunnen de kosten en baten van zo’n situatie niet goed afwegen omdat hun prefrontale cortex nog niet ontwikkeld is.

Verder gebruiken apps dopamineverhoging om je aandacht langer vast te houden. Niet alleen verslavende middelen hebben het dopamineverhogende karakter, ook andere onverwachte leuke dingen hebben dat. In sociale media is dit mechanisme geïmplementeerd om je te laten blijven scrollen. Ook het automatisch starten van filmpjes speelt hier een rol in. “Dopamine bekrachtigt het gedrag dat voorafging aan de beloning,” licht Cools toe. Het is dus in feite gewoontevorming. We noemen dit pas verslaving als je ditzelfde gedrag blijft vertonen ook al heb je specifiek bepaald dat je dit niet meer wil doen. Het probleem met dopamine echter, is dat het heel snel went. Dit leidt ertoe dat het brein alleen meer en meer dopamine zal willen opzoeken. Daarnaast zal je over het algemeen ongelukkiger zijn als je veel dopamine gewend bent.

Roshan Cools - Foto Ramon Tjan
Roshan Cools - Foto Ramon Tjan

De derde reden is dat op sociale media het bekrachtigen van morele verontwaardiging een grote rol speelt. Wanneer je een extreme uitspraak doet op sociale media en veel mensen het met je eens zijn, ben je de volgende dag alleen maar meer geneigd om nog meer extreme uitspraken te doen. Dit zorgt voor meer polarisatie in de samenleving. Dit is nog gevaarlijker voor kinderen dan voor volwassen omdat hun dopaminesysteem nog ongereguleerd is. Dit heeft als gevolg dat ze extra vatbaar zijn voor radicale uitingen.

Vermoeidheid en aandacht

Omdat je steeds meer dopamine nodig hebt om een bepaald niveau van blijdschap te behalen, resulteert dit in minder motivatie om echt mentaal werk te doen. Het

gaat echter verder dan dat. Niet alleen worden we moe van sociale media gebruik, we worden al moe van het idee dat er een mogelijke afleiding in de buurt is. “Stel je voor,” legt Cools uit, “jij hebt besloten door te werken terwijl je vrienden naar de kroeg gaan. Dan voelt het werk dat jij moet doen alleen maar zwaarder omdat je weet dat je ook in de kroeg had kunnen zitten.” Zo werkt het bij mobiele telefoons dus ook. Dit is waarom mobiele telefoons de klas uit doen niet genoeg is.

Het laatste argument van Cools waren de lange termijneffecten. Ons brein zoekt naar regelmatigheden om vervolgens mentale modellen te bouwen voor de toekomst. Zo kunnen we de wereld om ons heen sneller begrijpen en makkelijker omgaan met nieuwe situaties. Dit overmatig telefoongebruik leert een brein dat een korte aandachtspanne lonend is en dat het zinloos is om ergens langer mee bezig te zijn, beargumenteerde Cools. Het brein leert dat de prijs van volgehouden aandacht veel te hoog is.

Een kwestie van nuance

Loes Pouwels beloofde een wellicht wat positievere lezing over mobiele telefoons. Zij liet zien hoe het gebruik van telefoons op school zowel positief als negatief kan worden ervaren door verschillende groepen jongeren. In deze lezing wilde ze vooral inzoomen op het onderwerp van sociale veiligheid. Er is een wet vanuit de overheid genaamd: Wet Sociale Veiligheid. Deze zegt dat scholen een verantwoordelijkheid hebben om de sociale veiligheid te waarborgen. Dit moeten zij doen door het opstellen van een beleid over sociale veiligheid, het hebben van een pestmeldpunt en het actief monitoren van de sociale veiligheid op een school.

Loes Pouwels - Foto Ramon Tjan
Loes Pouwels - Foto Ramon Tjan

Welke rol spelen telefoons in deze situatie? De media laten vooral negatieve effect van sociale media zien, maar er zijn geen harde feiten dat er een causaal verband bestaat tussen de achteruitgaande mentale gezondheid van jongeren en het telefoongebruik. Jongeren rapporteren zelfs dat sociale media een positief effect heeft op hun vriendschappen.

Niets nieuws

Onderzoek wijst uit dat de positieve en negatieve ervaring op sociale media eigenlijk de realiteit spiegelen. Daarnaast verschillen de effecten van sociale media per

persoon. Het grootste verschil zit tussen jongeren die sociaal kwetsbaar zijn en jongeren die niet tot die groep behoren. “Jongeren die op school niet goed in de groep liggen of worden gepest, vinden vaak online mensen waar ze steun aan hebben en die hen wel begrijpen,” licht Pouwels toe.

We hebben hier te maken met fenomenen die al bestaan in de realiteit en simpelweg getransformeerd worden naar een online omgeving. Hierbij verandert een aantal dingen. Bij pestgedrag wordt bijvoorbeeld de frequentie hoger omdat je via je telefoon altijd de mogelijkheid hebt om te roddelen. Dit kan leiden tot ernstigere ervaringen. Daarnaast verspreidt het sneller en naar een groter publiek en biedt een online platform nieuwe mogelijkheden die een gesprek met iemand in de echte wereld niet hebben.

Roshan Cools, Loes Pouwels en Pam Tönissen - Foto Ramon Tjan
Roshan Cools, Loes Pouwels en Pam Tönissen - Foto Ramon Tjan

Dit geldt echter ook voor positieve ervaringen. Zo voelt het vaak voor jongeren comfortabeler om online persoonlijkere dingen te delen. Dit heeft weer een effect op de ontwikkeling van empathie in kinderen, het is soms makkelijker om offline vrienden te maken met je online-ervaring. Omdat je iemands directe reactie en gezichtsuitdrukking niet kan zien, kan dit echter ook leiden tot meer misverstanden en ruzies. “Maar,” licht Pouwels direct toe, “dit hoeft niet negatief te zijn! Ruzies zijn goed om van te leren.”

Kortom, telefoongebruik hebben zowel positieve als negatieve effecten. We willen jongeren in bescherming nemen tegen apps die zoveel mogelijk van hun tijd willen innemen. Tegelijkertijd moeten we bedenken of het moreel juist is de positieve effecten kinderen te ontzeggen.

Aankondiging

De telefoon de klas uit. Het is duidelijk dat dit beter is voor de concentratie en het leervermogen. Maar gaat dat wel ver genoeg? Moet niet de hele school een telefoonvrije zone worden? Juist in de pauzes en op de gangen bepalen telefoons hoe kinderen met elkaar omgaan. Moeten kinderen op school vrij van sociale media hun sociale vaardigheden kunnen opdoen, of horen telefoons er tegenwoordig nu eenmaal bij? Kom luisteren naar neurowetenschapper Roshan Cools en ontwikkelingspsycholoog Loes Pouwels en ontdek welke effecten telefoons op scholen hebben op het leervermogen en de sociale ontwikkeling van kinderen.

Afleiding

Is de telefoon niet bij de hand hebben genoeg om de leerprestaties te verbeteren? Want zelfs de aanwezigheid van een doos of tas waar de telefoons in zitten, kan kinderen al afleiden. Stel je voor dat je nét dat belangrijke of grappige appje mist: hoor je er dan nog wel bij? En hoe komt het dat het zó moeilijk is om kinderen van hun schermpjes los te weken? Gaat een verbod iets aan die verslaving veranderen?

Sociale vaardigheden

Je kunnen concentreren in de klas is belangrijk, maar niet alle belangrijke lessen die je op school leert, spelen zich af in een klaslokaal. Juist in de pauze, op de gangen en tijdens een tussenuur ontwikkelen kinderen de sociale vaardigheden die later cruciaal zijn. Ben je als school ook verantwoordelijk voor deze ‘lessen’, of is een algeheel verbod op school juist betutteling en uit de tijd? Wat betekent de constante aanwezigheid van telefoons voor de sociale interactie en ontwikkeling van kinderen? En wiens taak is het om kinderen te leren om verantwoord met hun telefoon om te gaan?

Neurowetenschapper Roshan Cools en ontwikkelingspsycholoog Loes Pouwels vertellen wat de continue aanwezigheid van mobieltjes doet met het ontwikkelende puberbrein, en met de manier waarop jongeren onderling met elkaar omgaan. Kom en denk mee over de vraag of telefoons op school horen of niet.

Over de sprekers 

Roshan Cools is hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie aan de Radboud universiteit en is onderzoeker aan het Donders Institute. Ze doet onderzoek naar cognitieve flexibiliteit en de functie van neuromodulators als dopamine en serotonine. 

Loes Pouwels is universitair docent Ontwikkelingspsychologie aan de Radboud Universiteit. Ze doet onderzoek naar individuele- en groepsverschillen in het sociaal-emotioneel functioneren van jongeren in hun online en offline sociale wereld. 

Dit is een programma van Radboud Reflects en Donders Institute.

Contactinformatie

Blijf op de hoogte:

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Organisatieonderdeel
Radboud Reflects
Thema
Filosofie, Gedrag, Wetenschap