Truce in Gaza: What Comes Next? | Actualiteitencollege met cultureel antropoloog cultural Ellen van Werkhoven en politicoloog Niels Terpstra

Nog veel onduidelijkheid

Pam Tönissen, gespreksleider van het Actualiteitencollege, benadrukte in haar inleiding dat er nog veel onduidelijkheid en onzekerheid bestaat rondom het bestand tussen Hamas en Israël. Ellen van Werkhoven en Niels Terpstra zijn gevraagd ondanks deze onzekerheden zo goed mogelijk duiding te geven bij deze actuele situatie. Van Werkhoven gaf deze duiding als cultureel antropoloog, gespecialiseerd in conflict en vrede in het Midden-Oosten. Politicoloog Terpstra sprak vanuit zijn expertise in de analyse van gewapende conflicten en vredesvraagstukken. 

Momentum

Allereerst vroeg Tönissen waarom er juist nu een overeenkomst is gesloten. De inhoud van deze overeenkomst lag immers al maanden geleden op tafel. Van Werkhoven wees op de overwinning van de Amerikaanse presidentsverkiezingen door Donald Trump. Israël, bondgenoot van de VS, heeft de voorliggende overeenkomst steeds afgewezen. Trumps dreiging met harde maatregelen moet een grote rol gespeeld hebben, denkt Van Werkhoven. Terpstra benaderde de vraag vanuit militair-strategisch perspectief. Zowel Hamas als Israël hebben na zoveel maanden vechten hun militaire opties uitgeput. Door de veranderende omstandigheden ontstaat een momentum. Dit ziet de politicoloog vaker bij wapenstilstanden.

Bemiddeling

Tönissen haalde aan dat er in de media veel gesproken wordt over de invloed van bemiddeling bij het bereiken van het akkoord. Hoe ziet dat proces eruit? Van Werkhoven legde uit dat Qatar, de VS en Egypte betrokken zijn bij de onderhandelingen. De gesprekken worden achter gesloten deuren gevoerd, dus hebben we geen goed inzicht in het precieze verloop. Van Werkhoven ziet wel dat de bemiddelaars geen neutrale partijen zijn. Egypte, bijvoorbeeld, heeft als buurland zelf belang bij de situatie in de Philadelphia-corridor tussen Egypte en Gaza. 

Terpstra legde uit dat er verschillende bemiddelingsmodellen bestaan. Soms is het voordelig om een neutrale partij als bemiddelaar te hebben. Dat wekt vertrouwen van beide partijen. Maar soms is het geval dat de bemiddeling wordt gedaan door een derde partij die met eigen machtsmiddelen druk zet op de onderhandelingen, zoals in dit geval de Verenigde Staten. 

Een bestand in drie fasen

Vervolgens vroeg Tönissen naar de drie fasen van het huidige bestand. Hoe zien die fasen eruit? Van Werkhoven benadrukte dat in de huidige fase, de eerste, het uitwisselen van gevangenen het meest belangrijk is. Tijdens deze fase volgen ook onderhandelingen over hoe de tweede en derde fasen eruit moeten zien. Over de concrete invulling van die fasen is nu nog weinig bekend. Uiteindelijk hoopt iedereen dat dit bestand uitmondt in een permanente vrede. Maar Van Werkhoven vraagt zich af of Israël daadwerkelijk vrede wil op langere termijn.

Positieve en negatieve vrede

Terpstra wijst in dit verband op twee verschillende vormen van vrede. In deze eerste fase van het bestand is er sprake van ‘negatieve vrede’: het vuren over en weer is gestopt en gevangenen worden vrijgelaten. ‘Positieve vrede’ gaat verder dan dit: dan is er structurele vrede met bijvoorbeeld culturele vrijheid en geen discriminatie. In de huidige deal ziet Terpstra deze tweede vorm van vrede nog op geen enkele manier terug. De vraag is of positieve vrede in een later stadium, een lange termijnoplossing, wel gewaarborgd kan worden.

Kan de huidige, ‘negatieve vrede’ ooit stabiel zijn?, vroeg Tönissen. Terpstra vindt het huidige bestand nog geen goede oplossing. Het huidige eind aan de gevechten en bombardementen is een piepkleine stap in de goede richting, maar er is nog geen stabiliteit. Zo is nog onduidelijk wie de Gazastrook op lange termijn moet gaan besturen, legde Terpstra uit. Israël wil Hamas weghebben. Het is nog maar de vraag of men bestuurders kan vinden die zowel voor de Palestijnen als Israëli’s geaccepteerd worden.

De regionale positie van Israël

Hoe is het momenteel gesteld met de positie van Israël binnen de regio? We horen rondom dit bestand niets over Libanon en Syrië, twee landen in de regio waarin recent ook grote ontwikkelingen plaatsvonden. Terpstra denkt dat Israël tot op zekere hoogte als winnaar uit de bus is gekomen: in Syrië is het regime van Bashar al-Assad omvergeworpen, waardoor Iran, een grote vijand van Israël, een bondgenoot verloren is. En in Libanon is Hezbollah, bondgenoot van Hamas, door Israëlische aanvallen verzwakt. In die zin heeft Israël relatief meer macht gekregen in de regio. Echter, op wereldniveau is de positie van Israël verzwakt.

Rally around the flag 

En hoe staat het met de positie van premier Netanyahu binnen Israël? Van Werkhoven ziet dat lang niet alle Israëli’s blij zijn met Netanyahu’s beleid. Er wordt tegen het beleid gedemonstreerd en er zijn al meerdere rechtszaken tegen de premier aangespannen. Terpstra ziet dat Netanyahu’s politieke leven steeds meer verbonden is met het voortduren van de oorlog tegen Hamas. Hij legde uit dat er sprake is van een “rally ‘round the flag”-positie: Netanyahu’s beleid kreeg aanvankelijk veel steun, omdat hij sinds de inval van Hamas op 7 oktober 2023 kon schermen met een grote bedreiging van buitenaf. Dit leidde de bevolking af van bijvoorbeeld overheidscorruptie. Maar politicologen zien dat er altijd een einde komt aan deze positie. Netanyahu kan deze dynamiek niet voor eeuwig in stand houden. 

De positie van Hamas in Gaza

Tönissen voerde het gesprek van Israël naar de Gazastrook: hoe is de positie van Hamas binnen Gaza? Van Werkhoven denkt dat Hamas de afgelopen maanden een minder sterke positie heeft gekregen. Maar ze blijft de volgende stelling in haar hoofd houden: “where there is oppression, there will be resistance.” Terpstra voegde toe: zolang er geen realistisch politiek alternatief is in Gaza, zullen de Palestijnen achter Hamas blijven staan, ook al is niet iedereen het volledig met Hamas eens.

Aankondiging

Er is eindelijk een wapenstilstand bereikt tussen Hamas en Israël. Dit betekent een einde aan 15 maanden oorlog en opent de deur voor humanitaire hulp voor de bevolking van Gaza.Maar hoe fragiel is deze wapenstilstand? Wat zou een mogelijk einde van de oorlog betekenen voor de onderlinge verhoudingen in het Midden-Oosten en het omliggende gebied? En welke toekomst ligt er in het verschiet voor zowel Palestijnen als Israël? Kom luisteren naar cultureel antropoloog Ellen van Werkhoven en politicoloog Niels Terpstra.

Hoop en vrees

Er is hoop in zowel Gaza als Israël nu Hamas en Israël het eens zijn geworden over een staakt-het-vuren. Het bestand bestaat onder anderen uit het herenigen van zowel Israelische als Palestijnse families met hun vastgehouden dierbaren, en de stapsgewijze terugtrekking van  Israëlische troepen. Maar er heerst ook angst: zal dit staakt-het-vuren standhouden en hoe zal het het dagelijks leven van de inwoners van deze regio beïnvloeden? Hoe zullen de gemeenschappen in Gaza zichzelf reorganiseren? Wie zal Gaza in de toekomst besturen en hoe zal die toekomst eruit zien? Zal de situatie terugkeren naar de status quo van voor 6 oktober, of zal de dynamiek tussen beide partijen blijvend veranderen? En waarom is er nu een akkoord bereikt terwijl eerdere pogingen mislukten?

Wereldwijde gevolgen

Deze nieuwe ontwikkelingen komen in een tijd van wereldwijde turbulentie. Vorige maand werd het regime van Bashar al-Assad in Syrië omvergeworpen en Trump staat op het punt om ingehuldigd te worden met nog onbekende gevolgen voor het Amerikaanse buitenlandse beleid. Hoe zouden deze ontwikkelingen de toekomst van Gaza kunnen beïnvloeden? Wat zal een mogelijk einde van de oorlog betekenen voor de onderlinge verhoudingen in het Midden-Oosten en omstreken? Welke toekomst ligt er in het verschiet voor zowel Palestijnen als Israël? 

Cultureel antropoloog Ellen van Werkhoven en politicoloog Niels Terpstra bespreken hoe een dergelijke wereldwijde turbulentie het culturele weefsel van Gaza en Israël zou kunnen beïnvloeden.

Over de sprekers

Ellen van Werkhoven is cultureel antropoloog aan de Radboud Universiteit. Haar onderzoek richt zich op conflict, vrede, op kunst gebaseerd verzet, kolonisatie en het Midden-Oosten.

Niels Terpstra is politicoloog aan de Radboud Universiteit. Zijn onderzoek richt zich op de analyse van gewapende conflicten en vredesvraagstukken. Ook kijkt hij naar internationale organisaties, buitenlands en defensiebeleid en de politiek-strategische aspecten van vredesmissies en militaire interventies.