Virtual reality: technologie voor meer empathie? | Lezing en gesprek met gedragswetenschapper Gero Lange en VR-kunstenaar Silas Neumann

De werking van virtual reality

Na een welkomstwoord door Bas van Woerkum-Rooker, programmamaker bij Radboud Reflects, was het woord aan Gero Lange. Als gedragswetenschapper doet Lange onderzoek naar het gebruik van virtual reality bij de behandeling van angststoornissen. Vanavond nam hij het publiek mee in wat virtual reality is en hoe en waarom het werkt. Lange legde uit dat de lenzen in de kenmerkende vr-bril twee nét verschillende plaatjes tonen, waardoor de indruk van diepte ontstaat. Wanneer je met je hoofd beweegt, beweegt het beeld mee. Zo kun je een virtuele 3D omgeving verkennen alsof je er echt bent. 

Hoe kan het dat we deze bewegende beelden in de bril kunnen ervaren als een echte werkelijkheid? Lange legde uit dat een vr-bril onze hersenen op een bepaalde manier voor de gek houdt. Ter illustratie liet hij heel snel achter elkaar plaatjes van stipjes zien, steeds op een net andere plek op het scherm. Voor het publiek leek het, door de werking van het menselijk brein, alsof één stip een vloeiende beweging maakt. Virtual reality maakt gebruik van hetzelfde optische proces, aldus Lange.

De gedragswetenschapper doet onderzoek naar virtual reality bij angstige mensen. Hij legde uit dat als je bang bent voor iets, zelfs een vrij ‘nep’ plaatje in virtual reality genoeg is om een angstreactie op te wekken. Dat komt doordat ons brein van oudsher ingesteld is op het herkennen van gevaar. Lange: “Ons brein heeft een soort van vuistregel die zegt: je hoeft het plaatje niet lang te analyseren, als het ook maar een beetje op iets engs lijkt, moet je al gestrest worden.” Iemand met een spinnenfobie, bijvoorbeeld, hoeft dus niet een echte spin te zien om angstig te worden: de rudimentaire plaatjes in virtual reality zijn al voldoende.

Virtual reality in onderzoek en therapie

Volgens Lange is virtual reality heel handig voor wetenschappelijk onderzoek: de avatars in een virtualreality-proef kunnen bij elke proefpersoon exact hetzelfde gedrag vertonen, en zijn daarmee veel consistenter dan menselijke ‘tegenspelers’. En van een vr-avatar kun je het uiterlijk heel makkelijk veranderen. Als je bijvoorbeeld het effect van verandering in huidskleur, gender, of schoonheid wilt onderzoeken, hoef je niet meerdere acteurs in te huren die allemaal exact hetzelfde gedrag moeten vertonen. De onderzoeksomstandigheden zijn met virtual reality dus veel gecontroleerder, en de resultaten daarmee betrouwbaarder.

In Langes eigen onderzoek naar sociale angsten waant een proefpersoon zich met virtual reality in een bar, waar diegene met andere mensen in gesprek kan. Ondertussen wordt gemeten hoe hoog de hartslag van de proefpersonen is, hoe dichtbij virtuele avatars ze komen en hoe snel ze weglopen. Hiermee kan de hypothese worden getest of mensen met sociale angst meer afstand houden. Daarnaast wordt virtual reality ook steeds vaker gebruikt in therapieën: denk bijvoorbeeld aan therapieën voor mensen met vliegangst of hoogtevrees: in de vr-omgeving kunnen patiënten in veilige omstandigheden oefenen om met hun angsten om te gaan. 

Waan je de hoofdpersoon in een vr-voorstelling

Na de lezing van Lange sprak theatermaker Silas Neumann. Samen met collega’s maakte Neumann een virtualreality-voorstelling gebaseerd op Kafka’s onvoltooide werk Het Gebouw, een verhaal over een maatschappij die angsten creëert door de poging angsten onder controle te houden. In de vr-voorstelling kan de toeschouwer zich verplaatsen in het perspectief van de hoofdpersoon, die erg wantrouwend is, waardoor de toeschouwer, net als de hoofdpersoon, de eigen waarneming in twijfel gaat trekken. In zijn lezing nam Neumann het publiek met foto’s en video’s mee in de aanloop naar en in het maakproces van deze voorstelling. Het gebruik van virtual reality in de theaterwereld staat nog in de kinderschoenen. Neumann legde uit waar hij en zijn collega’s allemaal tegenaan liepen in deze vernieuwende theatervorm, en hoe die problemen konden worden opgelost. 

Gesprek

Halverwege het programma gingen Lange, Neuman en Van Woerkum-Rooker samen verder in gesprek over virtual reality. Verschillende invalshoeken kwamen aan bod. Zo verdedigde Lange zijn mantra “niet alles wat je met vr kunt doen, moet je ook in vr doen.” Vliegangst of hoogtevrees aanpakken in het echte leven vergt veel inspanning, maar aan bijvoorbeeld spinnen of honden kun je een angstig persoon relatief makkelijk en veilig blootstellen. Dat laatste hoeft dus niet met virtual reality.

Neumann gaf aan dat het belangrijk is om in de vr-ervaring ruimte te laten voor de ervaring van de toeschouwer zelf. Waarom is dat belangrijk? De theatermaker legde uit dat mensen zich eerder gaan verzetten als ze weten dat ze gestuurd worden: “Als een theatermaker zegt: dit is gemaakt om jou heel bang te maken, dan word je niet bang. Dus mensen moeten wel gestuurd worden, maar wel zo dat ze het niet merken,” aldus Neumann.

Je inleven in andere mensen

Kan virtual reality je helpen om je beter in te leven in andere mensen? Neumann’s voorstelling poogt in ieder geval om de toeschouwer in de huid van de hoofdpersoon te laten kruipen. Hoe zit dat buiten de setting van het theater? Lange legde uit dat er programma’s bestaan voor bijvoorbeeld verkopers of ambtenaren, waarmee ze kunnen ervaren hoe het is om bijvoorbeeld een andere culturele achtergrond of een lichamelijke beperking te hebben. Dergelijke programma’s maken van een racist niet meteen een antiracist, “maar als je openstaat voor hoe discriminatie werkt, kunnen je ogen wel geopend worden,” aldus Lange. Van Woerkum-Rooker droeg aan dat virtual reality wel eens de ultieme empathie-machine genoemd wordt. Die kwalificatie vond de gedragswetenschapper wel erg overdreven.

Na het gesprek was er ruimte voor vragen van het publiek.

De vr-voorstelling van Neumann en zijn collega’s wordt zaterdag 4 oktober getoond in Lindenberg Cultuurhuis. 

Aankondiging

Kan een virtuele ervaring je iets laten voelen wat je anders nooit zou begrijpen? Virtual reality (VR) is al lang geen gimmick meer, maar een krachtig middel om je denken en voelen in beweging te brengen. Door je onder te dompelen in een zorgvuldig ontworpen virtuele situatie, kun je geconfronteerd worden met je eigen angsten, overtuigingen of blinde vlekken. Maar hoe werkt dat precies? En hoe doe je dat veilig? Kom luisteren naar VR-kunstenaar Silas Neumann en gedragswetenschapper Gero Lange.

Het gebouw

Zet een VR-headset op en ervaar wat het betekent om langzamerhand steeds achterdochtiger en wantrouwiger te worden. Gebaseerd op Franz Kafka’s korte verhaal The Burrow, waarin de hoofdpersoon langzaam in paranoia wegzakt, creëerde kunstenaar Silas Neumann een virtualrealityfilm die je onderdompelt in perspectief van die hoofdpersoon – waarbij je misschien ook aan je eigen ervaring gaat twijfelen. 

Waarin schuilt precies de kracht van virtual reality? Wat maakt VR tot meer dan een visuele ervaring – en hoe raakt het gebruikers op een dieper niveau? Kan VR ook ervaring invoelbaar maken die je totaal vreemd zijns – zoals een psychose, of het hebben van een andere huidskleur – en daarmee de ervaringskloof tussen werelden verkleinen?  

Angststoornissen

Virtual reality wordt ook steeds vaker ingezet om bijvoorbeeld angststoornissen te behandelen. Maar dat is niet vanzelfsprekend. Wat voor situaties moet je creëren om dat goed te doen? Hoe zorg je dat iemand anders uit een VR-ervaring komt dan diegene erin ging? En waarom werkt juist VR hier zo goed?

Aan het gebruik van VR kleven ook ethische vraagstukken. Hoe zorg je dan dat zo’n ervaring veilig blijft? Of moet het juist onveilig, ongemakkelijk en ontregelend zijn, als angst en verwarring juist de kern van die ervaring zijn? Hoe maak je zo’n VR-ervaring dan betekenisvol en realistisch?

Over de sprekers

Gero Lange is gedragswetenschapper aan de Radboud Universiteit. Hij doet onder andere onderzoek naar het gebruik van virtual reality bij de behandeling van angststoornissen. 

Silas Neumann is kunstenaar. Hij maakte onder andere Het Gebouw, een virtualrealityfilm gebaseerd op Franz Kafka’s korte verhaal The Burrow — een parabel over een samenleving die angsten creëert, door te proberen die angsten te beheersen. Met behulp van virtual reality verplaats je je in het perspectief van de hoofdpersoon.

Dit is een programma van Radboud Reflects en De Lindenberg Kunst & Technologie.