Bas van Woerkum-Rooker, Gerard Kuperus en Pam Tönissen
Bas van Woerkum-Rooker, Gerard Kuperus en Pam Tönissen

Wat kunnen we leren van dieren? | Radboud Reflects @Nimma aan Zee door filosofen Gerard Kuperus en Bas van Woerkum-Rooker

Wat kunnen we leren van dieren in deze tijden van ecologische crisis? Hoe werken ze samen? Hoe gaan ze om met hun omgeving? Wij mensen denken alle wijsheid in pacht te hebben, met ons denkvermogen en politieke systemen, maar intussen koloniseren we de leefgebieden van dieren met onze olieplatforms, mijnen of ontbossing. Leer van filosofen Bas van Woekum-Rooker en Gerard Kuperus hoe we de intelligentie van dieren het beste kunnen begrijpen en wat we daarvan kunnen leren.

Video | Podcast 

Maandag 17 juni 2024 | 20.00 – 21.30 uur | LUX, Nijmegen | Radboud Reflects en Nimma aan Zee. Bekijk de aankondiging.

Verslag 

Door Tim Dedel | Foto's door Sarah Danz

Mensen zien zichzelf als kroon op de schepping. Traditioneel heerst het idee dat we verheven staan boven de dieren, door intelligentie, economische en politieke systemen en het vermogen om samen te werken. Maar daarin zijn we niet uniek. Hoe zit dat bij dieren? Hoe ervaren ze de wereld? Hoe werken ze samen? Hoe gaan ze om met hun omgeving? En wat kunnen wij daar als mensen van leren in tijden van ecologische crisis? Op deze en andere vragen gaven sprekers Gerard Kuperus en Bas van Woerkum-Rooker een antwoord.
Moderator Pam Tönissen opende de avond met een korte introductie en een vraag aan het publiek. Ze vroeg of mensen een huisdier hadden en of ze ooit het idee hebben gehad dat hun huisdier op sommige vlakken intelligenter is dan zij zelf. Een aantal mensen staken hun hand op. Als dieren slimmer zijn, zo sloot Tönissen de inleiding af, kunnen we dan iets van ze leren?

De wereld van de forel

Gerard Kuperus, onderzoeker integrale ecologie en hoofd van het Laudato Si’- Instituut, trapte de avond af met een lezing over de wereld van de forel. Hij opende zijn lezing met een korte anekdote over een groep studenten die op pad ging in de wilde natuur en gaandeweg ontdekte hoe alle elementen die ze tegen kwamen – de rivier, de dieren en vegetatie – met elkaar waren verbonden. Ze hadden de perceptie van de natuur als een ecosysteem: de complexe wisselwerking en verbondenheid tussen verschillende levensvormen. Zo kunnen we de natuur opvatten als een geschenkeconomie, waarin je geeft en krijgt. Denk bijvoorbeeld aan de forel: die voedt zichzelf in de zee, zwemt vervolgens stroomopwaarts de rivier in en voedt op zijn beurt weer de planten, bomen, beren, vogels en mensen. “Hoe kunnen wij net als zalmen of forellen een positieve hoeksteen van ecosystemen worden, waar andere soorten op kunnen bouwen? Hoe kunnen wij in deze wederkerige politiek meegaan?” vroeg Kuperus zich hardop af. 

Gerard Kuperus
Gerard Kuperus - foto Sarah Danz

Kuperus vervolgde zijn lezing met een opsomming van wat we van dieren kunnen leren. Volgens hem kunnen we van ze leren ‘hoe alles met elkaar verbonden is’. We kunnen van ze leren hoe we de plekken waar we die verbinding als mens hebben verbroken – door bijv. de bouw van de afsluitdijk – weer te herstellen. Als we denken aan politiek denken we vaak aan Brussel of Den Haag, maar de politieke wereld is veel groter en omvat ook andere natuurlijke elementen: van deze ecopolitieke samenwerking kunnen we iets leren. Naast egoïsme en de drang om te overleven is er namelijk ook een evolutionaire drang om samen te werken: hierin zijn we mensen niet uniek. Politieke structuren, gedefinieerd als samenwerking in groepen, maken de mens dus niet speciaal. Het is eerder zo dat het diep in de natuur zit geworteld. 
Als we kijken naar hoe de forel de wereld ervaart brengt dat lessen voor ons mee. Zo kunnen we de afsluitdijk zien als een voorbeeld van een project waarbij een integrale ecologische benadering miste; een fout die we vandaag de dag weer recht proberen te zetten. We moeten onszelf daarbij afvragen wat de ‘belangen’ van de forel zijn. Een goed voorbeeld hiervan is de Ambassade van de Noordzee, een organisatie die vanuit de actor-netwerktheorie de belangen van alle ‘dingen’ (actoren) in de Noordzee vertegenwoordigen. Als we ons proberen in te leven in hoe de forel de wereld ervaart, kunnen we tot een beter begrip komen van onze verbondenheid met de natuur. Zo wordt er momenteel de laatste hand gelegd aan een vissluis in de afsluitdijk, waardoor de forellen weer het IJssel- en Markermeer in kunnen zwemmen. 

Denken met je snavel

Na de lezing van Kuperus was het de beurt aan Bas van Woerkum-Rooker die zijn lezing toespitste op de vraag hoe albatrossen navigeren op zee. Hoe vinden ze hun weg op open zee, die er bijna overal hetzelfde uit lijkt te zien? En kunnen we aan de hand hiervan een navigatietheorie opzetten? 
Van Woerkum-Rooker legde na het introduceren van deze vraag de theoretische basis van zijn lezing neer. Het model dat hij aanhaalde was opgebouwd uit drie lagen die op elkaar bouwen in een piramidevorm. De onderste laag is die van zintuigelijk gereedschap, de primitieven. Hieronder verstaan we alle input die via de zintuigen binnenkomt: zicht is de bekendste, maar denk bijv. ook aan geur of andere zintuiglijke input zoals magnetisme. Manieren waarop we op basis van primitieven navigeren zijn bijvoorbeeld het richtingsgevoel en het navigeren op basis van herkenningspunten. De laag hierboven is die van de constructen. Het idee is dat je een mentale kaart vormt in je brein, als een blik van bovenaf. Het perspectief is niet alleen zintuigelijk: het is een perspectief waarbij je uit jezelf stapt. Het laatste niveau is dat van de symbolen: navigatiesymbolen zoals bijvoorbeeld een kompas, navigatiesysteem of kaart. Dit niveau is bij het onderzoek naar dieren niet zo interessant, omdat het alleen aan mensen is toebedeeld. We analyseren dieren dus op het niveau van de constructen: dit vertelt ons iets over het specifieke van die diersoort. 

Bas van Woerkum-Rooker
Bas van Woerkum-Rooker - foto Sarah Danz

Er is veel onderzoek gedaan naar albatrossen. Van Woerkum-Rooker vertelde dat het veel complexer blijkt dan alleen het maken van een mentale kaart van de omgeving. Albatrossen vangen geurkenmerken uit de zee op en navigeren op basis daarvan. Dieren hebben geleerd om gebruik te maken van deze structuren. Ook in de woestijn, de lucht en het bos, waar wij als mensen veel van hetzelfde zouden zien, ontwaren dieren structuren op basis waarvan ze navigeren. Structuren die ons als mens ontgaan. Dit is een vorm van ecologische intelligentie. “Interessant aan ecologische intelligentie is dat je recht doet aan unieke zintuigen van ieder dier”, besloot Van Woerkum-Rooker. 

Gesprek

Tönissen trapte het gesprek af met de vraag waarom mensen het belangrijk vinden om menselijke eigenschappen terug te vinden in de dierenwereld. Kuperus antwoorde daarop dat we anders moeten gaan denken en ons moeten realiseren dat politieke en economische eigenschappen niet de onze zijn, maar dat we ze van dieren hebben geërfd. Daarop reageerde Van Woerkum-Rooker met de stelling dat hij bang was dat we het dan te veel begrijpen in menselijke termen en voorbij gaan aan het specifieke van het dier. Daarmee ‘antropomorfiseren’ we dieren. 
Het gesprek spitste zich vervolgens toe op de vraag wat je wint als de vergelijking met mensen niet maakt. Van Woerkum-Rooker reageerde daarop dat je dan ziet hoe veelzijdig het gedrag van dieren is. Hoe flexibel hun gedrag is. Daar vulde Kuperus bij aan dat er ook mensen zijn die navigeren op basis van andere input dan het visuele. Denk daarbij aan mensen die blind zijn en navigeren op basis van geur of tast. 

Tot slot wierp Tönissen de hamvraag van de avond op: wat kunnen we leren van dieren? Daarop antwoorde Kuperus dat we moeten leren dat we zelf dieren zijn en ons moeten inleven in de ervaring van andere dieren. Van Woerkum-Rooker stelde dat we moeten erkennen dat we een unieke diersoort zijn. Een diersoort die zijn eigen vreemde leefomgeving heeft gebouwd. Volgens hem kunnen we van dieren leren hoe we onze zintuigen beter kunnen gebruiken. 

Aankondiging

Wat kunnen we leren van dieren in deze tijden van ecologische crisis? Hoe werken ze samen? Hoe gaan ze om met hun omgeving? Wij mensen denken alle wijsheid in pacht te hebben, met ons denkvermogen en politieke systemen, maar intussen koloniseren we de leefgebieden van dieren met onze olieplatforms, mijnen of ontbossing. Kom en leer van filosofen Bas van Woekum-Rooker en Gerard Kuperus hoe we de intelligentie van dieren het beste kunnen begrijpen en wat we daarvan kunnen leren. 

Over de sprekers

Bas van Woerkum-Rooker is filosoof. Hij doet promotieonderzoek naar de intelligentie van dieren. Hij onderzoekt hoe we de intelligentie van niet-menselijke diersoorten kunnen begrijpen, zonder onze intuïties over menselijke cognitie als uitgangspunt te nemen. 

Gerard Kuperus is onderzoeker Integrale Ecologie in de Nederlandse Context bij het Laudato Si' Instituut van de Radboud Universiteit. Daar werkt hij aan een project over onze relatie tot water in Nederland, waarin we langzamerhand omschakelen van (rent)meester naar een samenwerking als partner met de andere krachten van de natuur.

Nimma aan Zee

Ontdek tijdens de impactweek van Nimma aan Zee van 17.07 t/m 23.06 wat je kunt leren van verschillende inheemse culturen, die al eeuwenlang wederkerigheid en ontzag voor en solidariteit met de natuur tonen en ontdek hoe de natuur terug kan vechten tegen menselijke overheersing. 

Met films, theater, debatten en educatieve programma’s onderzoeken we samen hoe we het systeem moeten veranderen om de toekomst terug te geven aan andere dieren, planten en de toekomstige generaties.  Bekijk het volledige programma 

Contactinformatie

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief.

Organisatieonderdeel
Radboud Reflects
Thema
Ethiek, Filosofie, Gedrag, Samenleving, Wetenschap