Zijn je hersengolven nog van jou? | Lezing en gesprek neurowetenschapper Fleur Zeldenrust, kunstenaar Roel Heremans en filosoof Pim Haselager

Wie heeft jouw breindata in handen?

Roel Heremans opende de avond met een persoonlijke ervaring: op 19-jarige leeftijd werd hij aangereden door een bestelwagen die 70 km/u reed. Hij overleefde, maar liep ernstige hersenschade op en onderging talloze hersenscans. Deze ingrijpende gebeurtenis vormde het begin van zijn artistieke zoektocht, waarin hij werkt met “neurowearables” – draagbare technologieën die hersenactiviteit meten en registreren.

Al snel ontdekte Heremans dat de ruwe data die deze apparaten verzamelen, eigendom blijft van de producent. In zijn kunstinstallatie Neurorights Arcades speelt hij met deze spanning: een stem vraagt je om aan iets heel persoonlijks te denken, terwijl tegelijkertijd je hersenactiviteit wordt gemeten. “Aan het einde krijg je een printout van je hersengolven,” vertelde hij. “Maar let op: misschien doen de arcades precies waar ze je voor waarschuwen.”

Wat kunnen we meten, en beïnvloeden?

Neurowetenschapper Fleur Zeldenrust legde uit hoe hersenactiviteit wordt gemeten. “Het brein bestaat uit zo’n 86 miljard neuronen die met elektrische signalen communiceren,” begon ze. Die signalen kunnen worden opgevangen met elektroden – zowel invasief (onder de schedel) als niet-invasief (zoals EEG of fMRI). Elke methode heeft zijn beperkingen: de schedel verstoort signalen, fMRI is niet draagbaar, en de precisie van stimulatie is beperkt.

Toch zijn de toepassingen indrukwekkend. Mensen met verlamming kunnen via herseninterfaces communiceren met de buitenwereld. Computers kunnen reconstrueren wat iemand ziet of hoort. Maar, nuanceerde Zeldenrust, “we begrijpen het brein nog lang niet volledig.” Hersengebieden zijn verspreid, processen zijn complex, en het brein is voortdurend in verandering. Bovendien verschilt elk brein van persoon tot persoon.

Een extra puzzelstukje

Tijdens de discussie kwam de vraag op: kunnen we binnen 25 jaar gedachten lezen? Zeldenrust temperde de verwachtingen: “Gedachten zijn geen eenduidig iets. Emoties en herinneringen zitten verspreid en vaak diep in het brein.” Toch zijn er patronen die bij veel mensen terugkomen, vulde Haselager aan, wat het mogelijk maakt om bepaalde structuren te herkennen.

Maar wat kunnen bedrijven dan precies met hersendata? En hoe verhoudt die zich tot gedragsdata, die nu al op grote schaal wordt verzameld? “Als je bij een afbeelding net iets langer blijft hangen, zegt dat al veel over je voorkeuren,” aldus Zeldenrust. Hersendata staat dus niet op zichzelf, maar vormt samen met gedragsdata een steeds completer profiel van een persoon. “Het is een extra puzzelstukje.” En dat puzzelstukje kan veel waarde hebben – denk aan neuromarketing, waarbij hersenactiviteit inzicht geeft in wat mensen aantrekkelijk vinden. Eye-tracking kon dat al deels, maar hersendata voegt daar een nieuwe dimensie aan toe.

Neurorechten

Hoe beschermen we onze hersendata? Heremans verwees naar het ethisch kader dat rond deze technologieën is ontwikkeld. In zijn installaties staan vijf zogeheten neurorechten centraal: bescherming van mentale privacy, persoonlijke identiteit, vrije wil, gelijke toegang tot mentale augmentatie, en bescherming tegen algoritmische vooroordelen. Deze rechten zijn volgens hem essentieel in een wereld waarin hersendata via koptelefoons, oortjes en meditatieapps al wordt verzameld – en dat zal alleen maar toenemen.

Een groot probleem, voegde Haselager toe, is dat “je weet dat er data wordt verzameld, maar niet wat daar uiteindelijk uit gehaald kan worden.” Hij pleitte daarom voor een houdbaarheidsdatum op hersendata, om misbruik zoveel mogelijk te beperken.

Neurokapitalisme en de noodzaak van regulering

De commerciële interesse in hersendata is de afgelopen tien jaar explosief gegroeid. We bevinden ons in het tijdperk van het neurokapitalisme. “Als iets principieel mogelijk is, dan gaat het gebeuren,” stelde Haselager. Dat maakt de roep om neurorechten urgenter dan ooit. “We moeten proactief zijn en dit als samenleving bespreken.”

Regulering is volgens hem niet alleen een kwestie van beperken, maar ook van ruimte scheppen. Technologie ontwikkelt zich razendsnel, dus wetgeving moet flexibel zijn en regelmatig worden herzien. “Je wilt ook niet het kind met het badwater weggooien.” De grote uitdaging van dit moment ligt in het vinden van een balans tussen de risico’s én de kansen van neurotechnologie.

Aankondiging

Is je hersenactiviteit nog wel van jou? Er komen steeds meer slimme technologieën op de markt die je hersengolven meten. Met behulp van deze “neurotechnologieën” kun je bijvoorbeeld je concentratie verbeteren, maar dringt ook de dataverzameling steeds dieper in je denkvermogen. Wat betekent het voor onze mentale privacy, keuzevrijheid en persoonlijke identiteit als technologie toegang krijgt tot onze hersengolven? Kom luisteren naar neurowetenschapper Fleur Zeldenrust, filosoof Pim Haselager en kunstenaar Roel Heremans over de vraag of onze hersenen beschermd moeten worden tegen de gevolgen van neurotechnologieën.

De belofte van neurotechnologieën

Van geavanceerde hoofdgadgets tot brein-computerinterfaces: neurotechnologieën zijn in opkomst. Draagbare devices zoals Narbis en Muse zijn slimme helmen die je hersenactiviteit meten en real-time feedback geven, zodat je jezelf kunt trainen om beter te ontspannen of je concentratie te verbeteren. Hersenimplantaten, zoals die van Elon Musk’s bedrijf Neuralink, gaan nog een stap verder. Deze technologie zit direct op het brein en maakt het mogelijk om bijvoorbeeld computers of prothesen te bedienen met je gedachten. Maar hoe werken dit soort hersentechnologieën eigenlijk? En hoe groot is hun potentie? 

Neurorechten

Neurotechnologieën verzamelen een enorme hoeveelheid zéér gevoelige data: onze hersenactiviteit. Wetenschappers aan Columbia University formuleerden vijf "neurorechten" om ons brein te beschermen tegen de gevaren van deze technologieën. Ze stellen dat bedrijven breindata niet mogen gebruiken om iemands persoonlijke identiteit te veranderen, vrije wil aan te tasten, mentale privacy te doorbreken, en dat iedereen gelijke toegang tot brein-upgrades moeten krijgen, en er geen discriminatie mag plaatsvinden op basis van verkregen breindata.

Hoe beschermen we onze privacy in een tijd waarin onze gedachten en gevoelens misschien wel 'leesbaar' én beïnvloedbaar worden? Hoe realistisch is het eigenlijk dat dat gebeurt? Wat maakt hersendata zo gevoelig, naast de enorme hoeveelheden data die techbedrijven al over ons verzamelen en gebruiken om onze keuzes te beïnvloeden? Kom luisteren naar neurowetenschapper Fleur Zeldenrust, filosoof Pim Haselager en kunstenaar Roel Heremans over de opmars van neurotechnologieën en de wettelijke bescherming van je hersenactiviteit.

Over de sprekers

Fleur Zeldenrust is neurowetenschapper bij het Donders Instituut. In haar onderzoeksgroep ‘Biophysics of Neural Computation’ onderzoekt ze de relatie tussen de fysieke eigenschappen van de hersenen en de manier waarop de hersenen informatie verwerken. Sinds 2019 zit ze ook in de raad van bestuur van de Organization for Computational Neurosciences.

Pim Haselager is filosoof bij het Donders Instituut van de Radboud Universiteit. Zijn onderzoek richt zich op de implicaties van cognitieve neurowetenschappen en kunstmatige intelligentie voor het menselijk zelfbegrip. Hij richt zich specifiek op technologieën van robotica, brein-computerinterfaces en hersenstimulatie. 

Roel Heremans is kunstenaar. Met zijn kunstinstallatie ‘The NeuroRight Arcades’ wil hij de implicaties van neurotechnologieën tastbaar maken en het debat rondom neurorechten stimuleren.