Sociale veiligheid op werk
Bekijk wat je kunt doen en welke hulp je kunt inschakelen als je op het werk te maken hebt met grensoverschrijdend gedrag zoals pesten, roddelen, agressie, (seksuele) intimidatie of machtsmisbruik. Ook vind je op deze pagina hoe je je vaardigheden kunt ontwikkelen om bij te dragen aan een positieve omgangscultuur.
Wat je zelf kunt doen
Stappenplan voor medewerkers
Het kan zijn dat je onveilig gedrag ervaart of waarneemt. Het kan ook zijn dat jij wordt aangesproken op je gedrag. Weet dat je er niet alleen voor staat. We helpen je op weg met een bondig 'Stappenplan voor medewerkers: wat kun je doen bij ongewenst en grensoverschrijdend gedrag?'.
Ga het gesprek aan en geef feedback
Als je je vrij voelt om je uit te spreken, ga dan in gesprek met degene die het gedrag vertoont. Door feedback te geven maak je jouw grenzen duidelijk en geef je de aangesprokene de kans om het gedrag te verbeteren. We begrijpen dat dit uitdagende gesprekken kunnen zijn. In het Stappenplan vind je voorbeelden hoe je adequaat kunt reageren in lastige situaties. Zoek eventueel ondersteuning bij een hulplijn zoals de vertrouwenspersonen.
Versterk je kennis en vaardigheden
De Radboud Universiteit heeft een breed aanbod aan e-learnings en trainingen. Deze helpen je om sociaal onveilige situaties te herkennen en adequaat te reageren op ongewenst gedrag.
- Kernaanbod voor alle medewerkers
- E-learning Sociale veiligheid voor medewerkers: de in huis ontwikkelde module van 1.5 uur bevat informatie, video's en reflectie-oefeningen die je helpen om meer vertrouwen te krijgen in je vaardigheden om bij te dragen aan een sociaal veilige werkomgeving.
- Fysieke training constructieve dialoog: in deze training leer je hoe je open en effectieve gesprekken voert, ook wanneer het schuurt. Je krijgt praktische handvatten en oefent met situaties uit jouw eigen werkpraktijk. Zo draag je bij aan een prettige werksfeer waar ruimte is voor openheid, feedback en verschil van mening.
- Aanbevolen aanbod
- Active Bystander Training: bijna iedereen is er wel eens getuige van: een ongepaste opmerking, een kwetsende grap, of ander ongewenst gedrag op de werkvloer. Maar hoe reageer je als omstander? Tijdens de Active Bystander Training leer je in 1,5 uur 4 technieken en 4 tactieken om op een voor jou passende manier te reageren op ongewenst gedrag.
Schakel hulp in
Het is belangrijk om ongewenst en grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar te maken. Als je er zelf niet uitkomt, zijn er hulplijnen voor steun en advies.
- Bij een probleem is je leidinggevende je eerste aanspreekpunt. Je leidinggevende is verantwoordelijk voor sociale veiligheid in het team. Als je daar niet terecht kunt, kies je een andere hulplijn.
- Je kunt voor een vertrouwelijk gesprek terecht bij een vertrouwenspersoon. Ook als je twijfelt over wat er precies aan de hand is, maar je je onprettig voelt door een situatie, kun je contact opnemen. De vertrouwenspersoon staat naast je, luistert naar je verhaal, denkt met je mee en kan je begeleiden in vervolgstappen. Daarbij heb je zelf de regie.
- Je kunt vragen of zorgen over ongewenst gedrag of (potentiële) arbeidsconflicten met je HR-adviseur bespreken. Deze biedt een luisterend oor, kan codes en regelingen toelichten, doorverwijzen en zowel jou als je leidinggevende adviseren over het verbeteren van de situatie. Waar nodig kan een HR-adviseur uit een ander organisatieonderdeel een rol spelen.
- Wanneer er een patroon van problematisch gedrag is, dan kun je terecht bij
de ombudsfunctionaris. De onafhankelijke en onpartijdige ombudsfunctionaris is er voor problematiek die een individuele melding overstijgt. De ombudsfunctionaris kan adviseren, verwijzen, bemiddelen, (uit eigen beweging) onderzoeken en oordelen en over onbehoorlijk gedrag. - Als je grensoverschrijdend gedrag hebt ervaren, heb je het recht om (desgewenst met ondersteuning van de vertrouwenspersoon) een formele klacht in te dienen bij de klachtencommissie.
Ongewenst en grensoverschrijdend gedrag
Waar mensen samenwerken, komen lastige situaties voor. Bij sociale onveiligheid onderscheiden we twee vormen.
1. Ongewenst gedrag is gedrag dat hindert in werk of studie. Wat voor de één ongewenst is, hoeft dat voor een ander niet te zijn. Daardoor kan het zijn dat de persoon die ongewenst gedrag vertoont zich niet bewust is van het effect van diens gedrag.
Voorbeelden zijn: niet groeten, het steeds onderbreken van een collega, onnodig veel mensen in de cc van een kritische email zetten.
2. Grensoverschrijdend gedrag is al het gedrag dat iemands waardigheid aantast. Het gaat om gedrag waarvan je kan en behoort te weten dat dit ontoelaatbaar is, ongeacht hoe het wordt ervaren. Binnen de Radboud Universiteit vallen de volgende gedragingen onder grensoverschrijdend gedrag:
- gedrag dat discriminerend van aard is;
- gedrag dat bestaat uit roddelen, pesten of dreigen;
- gedrag dat een seksuele component heeft;
- gedrag dat intimiderend, agressief of gewelddadig is;
- gedrag waarbij misbruik wordt gemaakt van een machtsverhouding of afhankelijkheidsrelatie;
- gedrag dat niet wijzigt nadat iemand het als ongewenst heeft bestempeld.
Voorbeelden zijn: schreeuwen, iemand vastgrijpen, mensen anders behandelen, achterstellen of uit sluiten vanwege persoonlijke kenmerken zoals herkomst, overtuiging, gender, seksuele oriëntatie, beperking, rol of functie.
Draag bij aan een positieve omgangscultuur
In een sociaal veilige werk- en leeromgeving zijn samenwerking, gelijkwaardigheid, openheid en aandacht voor elkaar belangrijk. Studenten en medewerkers kunnen zichzelf zijn. Belangrijke waarden zijn:
- Integer: je bent betrouwbaar, eerlijk, oprecht en respectvol in je gedrag.
- Constructief: je draagt bij aan een positieve omgangscultuur en houdt actief rekening met je collega's.
- Open: je staat open voor ideeën, perspectieven en feedback van elkaar
- Professioneel: je bent verantwoordelijk voor je gedrag en behandelt collega’s gelijkwaardig en zonder vooroordeel.
Meer weten? Bekijk de infographic over de omgangscultuur.
Leidinggevenden
Als leidinggevende ben je medeverantwoordelijk voor een integere en gezonde organisatie. Wil je als leidinggevende meer vertrouwen krijgen in je vaardigheden om een sociaal veilige werkomgeving te realiseren? De Radboud Universiteit biedt een breed aanbod aan trainingen, e-learnings en tools, zoals:
- HR-toolkit sociale veiligheid: hier vind je als leidinggevende alle informatie op één plek.
- E-learning Sociale veiligheid voor leidinggevenden: word in 60 minuten meer vaardig in het creëren en borgen van sociale veiligheid in jouw team.
- 10-fasenplan: handelen bij grensoverschrijdend gedrag: dit plan helpt je om als leidinggevende samen met professionals en betrokkenen een zorgvuldige procedure te doorlopen als je een melding ontvangt van ongewenst of grensoverschrijdend gedrag.
- Gesprekskaart ‘Moet toch kunnen?': Wat kan wel en wat gaat te ver? Deze gesprekskaart helpt je team bij een open dialoog. De duidelijke stappen maken het makkelijk om samen te bespreken waar jullie de grens trekken.
Als omstander ben je bij ongewenst gedrag belangrijk: jij kunt naar voren stappen.
Bijna iedereen is er wel eens getuige van: ongepaste opmerkingen of gedragingen op de werkvloer, die tot spanningen of sociale onveiligheid leiden. Hoe kun je daar, als omstander, het beste mee omgaan? Dat en meer leer je tijdens de groepstraining Active Bystander, gegeven door trainer Roel Petter. ‘Als omstander ben je belangrijk: jij kunt naar voren stappen.’
Wie het nieuws volgt, zal het toegenomen aantal berichten over ongewenst gedrag vast zijn opgevallen. Vaak draait het om de dader, af en toe om het slachtoffer. ‘Maar eigenlijk gaat het nooit over de mensen die er getuige van zijn: de meerderheid’, merkt Petter op. ‘In die groep zit juist wel de meeste potentie: zij kunnen het ongewenste gedrag aanpakken. Dat kun je van diegene die het gedrag te verduren krijgt meestal niet verwachten: die is op dat moment kwetsbaar, los nog van de vraag of er in de werkrelatie met de veroorzaker sprake van een ongelijke machtsverhouding is. En mogelijk komen er ook nog gevoelens van schaamte bij kijken. Bovendien kun je naar alle waarschijnlijkheid bij de veroorzaker eveneens niet meteen op een inlevende reactie rekenen. Vandaar dat we ons in deze training op de omstanders richten: zij kunnen de situatie veranderen, omdat zij niet tot die twee partijen behoren.’
Sterker maken
Toch kan voor een omstander de drempel om iemand op ongewenst gedrag aan te spreken nog vrij hoog liggen. ‘Het doel van de training is dan ook om je sterker en vaardiger te maken om op ongewenst gedrag te reageren’, legt Petter uit. ‘We geven tools zodat je weet wat je voortaan kunt doen en hoe. Het uitgangspunt daarbij is: niets doen is geen optie. Als omstander ben je bij ongewenst gedrag namelijk belangrijk: jij kunt naar voren stappen.’
In de training komen dan ook concrete voorbeelden aan bod: van pestgedrag en uitschelden tot negeren, en van seksuele intimidatie tot impliciete en expliciete discriminatie. ‘Ongewenst gedrag is vrij breed. Denk aan mensen die anders bejegend worden, omdat ze bijvoorbeeld een andere huidskleur of andere seksuele geaardheid hebben. Of aan collega’s die na werktijd nooit worden meegevraagd naar een borrel. Maar ook aan humor: vaak wordt er bij het maken van grappen niet bij stilgestaan wat de impact ervan op anderen kan zijn. De training richt zich er niet alleen op om het bewustzijn over ongewenst gedrag te vergroten, maar ook hoe je daar adequaat op kunt reageren.’
Vier technieken
Dat reageren kan volgens Petter met behulp van vier technieken waar je als omstander altijd uit kunt kiezen. ‘De eerste techniek is direct ingrijpen: je handelt meteen wanneer het ongewenste gedrag zich voordoet. Als tweede kun je kiezen voor afleiden: je haalt de angel uit de situatie en zorgt ervoor dat er bij wijze van spreken even wat lucht in de ruimte komt. Het derde wat je kunt doen, is delegeren: je bespreekt het ongewenste gedrag bijvoorbeeld met een vertrouwenspersoon of iemand in een hogere functie. En de vierde optie is aanhouden: voor nu handel je niet, maar je komt op een later moment op het ongewenste gedrag terug. Deze technieken en de daar bijbehorende tactieken komen allemaal in de training aan de orde. Je kunt er trouwens ook gebruik van maken als je onverhoopt zelf eens het doelwit van onwenselijk gedrag bent.’
De Radboud Universiteit biedt deze training aan vanuit de visie dat sociale veiligheid een centrale voorwaarde vormt voor welzijn, goede samenwerkingen, kwaliteit van onderzoek en (wetenschappelijke) integriteit. Petter: ‘Sociale veiligheid is belangrijk. Want wanneer jij je als medewerker veilig voelt, gaat niet alleen je productiviteit omhoog, maar ook je creativiteit en loyaliteit. Als je het naar je zin hebt, ben je eerder je beste zelf en blijf je je werkgever langer trouw.’
Het bijzondere aan de Active Bystander training is dat deze haar oorsprong in het onderwijs kent: de training is in 2017 ontwikkeld en werd voor het eerst gegeven bij Imperial College in Londen. Een jaar later, in 2018, won de training een Universities HR Award for Organisational Development & Culture Change: een gerenommeerde Britse prijs. Door de positieve reacties en de toegenomen aandacht voor sociale veiligheid, is de training vrij snel ook naar Nederland gekomen, waar deze inmiddels in veel organisaties - ook buiten het onderwijs - wordt gegeven. Petter: ‘Vooraf spreken we altijd af dat alles wat in de training met elkaar besproken wordt, binnen de groep blijft. En hoewel sociale veiligheid een zwaar thema lijkt, willen we het in de training in een ontspannen sfeer behandelen. Daarbij mag je meedoen op de manier die jij zelf het prettigst vindt. Dus als je komt om enkel te luisteren, dan is dat prima.’ Volgens Petter zijn de reacties van deelnemers voornamelijk positief. ‘Hoewel de training maar anderhalf uur duurt, geven velen achteraf aan dat ze een hoop hebben opgestoken en dat ze de geleerde interventies vervolgens niet alleen hebben gebruikt op het werk, maar ook privé. Dit vanuit het inzicht dat je door met beproefde interventies te reageren op ongewenst gedrag, het verschil kunt maken: voor jezelf, voor je collega’s en voor de mensen in je naaste omgeving.’
Wil je meer weten over de Active Bystander training, op welke dagen deze bij de Radboud Universiteit wordt gegeven en hoe je hieraan individueel of met je team kunt deelnemen?
* Roel Petter verzorgt namens de Active Bystander Company de Nederlandstalige training. De Engelstalige training wordt gegeven door zijn collega Marloes Siccama. Meer weten over de ervaringen van deelnemers? Kijk op: www.activebystander.nl