Statistiek is zo saai nog niet!

In veel opleidingen van de universiteit wordt statistiek gegeven. Het vak heeft vaak de naam saai en lastig te zijn en men ziet er vaak het nut niet zo van.  Manfred te Grotenhuis, docent statistiek en winnaar van de universiteitsprijs 2010, wil dat beeld graag rechtzetten. Een gesprek over gereedschapskisten, televisie-kijken, zwaarder worden en asielzoekers.

Gereedschapskist

Waarom heb je de universiteitsprijs gewonnen?
"Ik kreeg de prijs omdat ik het vak Statistiek anders heb opgezet waardoor het niet meer een struikelblok is voor studenten.  Ongeveer 10 jaar geleden werd er tijdens de lessen nog veel met formules gewerkt en had je een rekenmachine nodig. Studenten in bijvoorbeeld de Sociale Wetenschappen [zoals Sociologie, Antropologie en Psychologie, red.] kenden op het eind van de cursus misschien die formules wel uit hun hoofd en konden er mee rekenen maar waarvoor je dat kon gebruiken in de rest van de opleiding was onduidelijk. Verder waren de slagingspercentages te laag. Op een gegeven moment kom je dan tot de conclusie dat zoiets niet werkt. Ik heb toen besloten om de nadruk veel minder op formules te leggen en meer op de praktische toepasbaarheid. Ik vergelijk statistiek graag met een gereedschapskist: je laat zien wat je met het gereedschap kunt doen. Je hoeft niet precies te weten hoe bijvoorbeeld een boormachine er van binnen uitziet om het toch goed te kunnen gebruiken. Misschien kwam ik wel op dit idee omdat ik voordat ik weer ging studeren twee jaar als elektromonteur heb gewerkt. De oude gereedschapskist van mijn werk siert nu twee van mijn leerboeken." (zie afbeelding).

Grafiek

Kun je een voorbeeld noemen van Statistiek oude stijl en de nieuwe manier?
"Ja, oude stijl zou bijvoorbeeld zijn dat een docent uitlegt dat x en y lineair kunnen samenhangen, dat je daarvoor de Pearson correlatie coëfficiënt nodig hebt die berekend kan worden door de sommatie van het product van de gestandaardiseerde x en y te nemen en dat te delen door het aantal waarnemingen - 1. Waarna misschien een voorbeeld volgt van de relatie tussen uitzetting van metaal en temperatuur. In de nieuwe stijl begin je met te vertellen dat er sociale wetenschappers zijn die onderzoeken of er een relatie bestaat tussen opleidingsniveau en het aantal uren dat men naar de televisie kijkt per week. Vervolgens laat je een plaatje zien waarin opleiding en uren tv-kijken tegen elkaar zijn afgezet (zie afbeelding). Vervolgens behandel je de vraag hoe je deze relatie kunt weergeven met 1 getal. Dat is precies wat Karl Pearson (1867-1936) zich ook afvroeg en je neemt studenten dan mee in zijn gedachtegang. Uiteindelijk zeg ik wel dat zoiets in een formule is te vatten en dat ik dat in een noot in mijn boek uitwerk maar dat is voor de liefhebbers".      
 
Wat vinden de studenten nu van het vak Statistiek?
"De evaluaties zijn vanaf de onderwijsverbetering heel positief geweest. De slagingspercentages gingen ook fors omhoog. Het grootste compliment kwam van een studente die zei dat een saai vak als statistiek toch zo leuk kan zijn, daar word ik nog steeds vrolijk van! Er waren en zijn overigens mensen die denken dat het zo goed gaat omdat ik de tentamens stiekem gemakkelijker zou hebben gemaakt maar ik kan bewijzen dat ze juist moeilijker zijn geworden!"

Heel mooi allemaal maar hebben onze studenten er ook wat aan voor later?
"Nou, ik denk dat het goed is dat studenten de basisprincipes van statistiek kennen, er wordt veel beweerd op basis van getallen en soms klopt daar weinig van. Ik zal een voorbeeld geven: vaak hoor je dat er een representatieve groep Nederlanders is ondervraagd en daaruit blijkt bijvoorbeeld dat de Partij Voor de Vrijheid er 4 zetels bij heeft gekregen. Daar kun je je twee dingen bij afvragen. Ten eerste is het de vraag of die groep Nederlanders wel representatief is, dat wil zeggen een goede afspiegeling van alle Nederlanders. Dat is vaak lastig want het kost tijd en geld om een representatieve groep te maken. Maar ook al is deze groep wel representatief, dan is het ten tweede helemaal niet zeker of die 4 zetels ‘ echt' zijn, het kunnen er ook 2 of 6 zijn omdat vaak een relatief kleine groep is ondervraagd waardoor onbetrouwbaarheid in de getallen sluipt. Men zegt dat er nooit bij maar als je statistiek hebt gehad dan weet je dat er adders onder het gras zitten.

Ook leer ik studenten dat ze voorzichtig moeten zijn met causale uitspraken. Ik behandel de zaak waarin gezegd werd dat asielzoekers meer criminaliteit plegen dan Nederlanders.  Uit nader onderzoek bleek dat dit inderdaad zo is maar die asielzoekers waren vergeleken met de Groningse bevolking. In de statistieklessen leer je dat je dan rekening moet houden met leeftijds-, opleidings- en inkomensverschillen. Als je dat doet dan vallen die verschillen veel lager uit. Vrij recent kwam PVV-politica Lilian Helder in het nieuws omdat ze dacht dat je groepen mensen die opnieuw de wet overtreden [zogenaamde ‘recidivisten', red.]) niet met elkaar kunt vergelijken omdat de personen in de ene groep een taakstraf kregen na de eerste overtreding en de tweede groep een gevangenisstraf. In de statistieklessen krijg je uitgelegd dat dit juist wel kan zolang de groepen op alle belangrijke factoren gelijk zijn gemaakt. Het debat staat op YouTube en ik moet zeggen dat ik mijn oren bijna niet kon geloven. De politici waar zij mee in ‘debat' gaat (Jeroen Recourt (PvdA) en Sharon Gesthuizen (SP)) hebben er meer verstand van maar helaas ziet mevrouw Helder haar fout niet in."

Even terug naar de prijs, je zei dat de onderwijsverbetering ook door anderen moet zijn overgenomen?
"De aanpak zoals ik die voorsta wordt ook op vier andere Nederlandse universiteiten gebruikt. Ik weet dat omdat mijn leerboeken daar worden voorgeschreven.' Verder is er belangstelling uit Duitsland en de Verenigde Staten. Er zijn nu twee leerboeken vertaald in het Engels. Waarschijnlijk wordt er zelfs een leerboek in het Indonesisch vertaald, dat lijkt me wel wat!"

BoekLeerboeken?
"Ja, ik heb vier boeken over statistiek geschreven sinds ik 7 jaar geleden de verbetering doorvoerde en die worden best veel gebruikt op universiteiten en HBO's. Nu ja, ik schrijf die boeken altijd met een co-auteur. Je moet iemand hebben waarmee je teksten en de lijn van het boek kunt bespreken. Soms denk je iets heel goeds te hebben geschreven en dan zegt de ander ‘nou, dat staat er niet duidelijk'. Dat is dan balen maar vaak heeft zo iemand wel gelijk. De onderwijsprijs heb ik ook niet op eigen kracht binnengehaald, er zijn veel mensen waar ik mee gesproken heb over de aanpak en de vakken geef ik ook bijna altijd samen met een andere docent."

Buurman en buurman

Nog een laatste voorbeeld waaruit het nut van Statistiek blijkt?
"Wat dacht je van het volgende. Als je veel volwassen mensen vraagt naar hun leeftijd en hun gewicht dan blijkt dat de relatie tussen deze twee zaken maar matig is, het lijkt wel of ouderen even zwaar zijn als jongeren. Dit komt niet overeen met ons idee dat mensen gemiddeld zwaarder worden als ze ouder worden. Je moet echter bedenken dan je een verkeerde vergelijking hebt gemaakt: je vergeleek jonge volwassen mensen met oude volwassen mensen en naast het leeftijdsverschil is er nog een ander enorm verschil. Dat verschil is de lichaamslengte, jongvolwassenen zijn langer dan hun ouders en hun grootouders! Dat betekent dat jongvolwassenen door hun grotere lengte wat zwaarder zijn dan de kleinere oud-volwassenen. Hierdoor vind je helemaal niet zulke hele grote gewichtsverschillen tussen jong en oud! In de statistiek kun je dat lengteverschil ‘wegpoetsen' en dan zie je dat ouderen wel degelijk zwaarder zijn. Met veel bewegen, zoals dagelijks naar je werk fietsen [Manfred fietst dagelijks van Westervoort naar Nijmegen, red.] kun je dat overigens aardig tegengaan" (lacht).

Wil je nog iets kwijt tot slot?
"Nou, bedankt dat ik mocht vertellen over de prijs en over statistiek, zo vaak krijg ik de kans niet. Wil je nog opschrijven dat studenten vaak denken dat ze een wiskundeknobbel moeten hebben of dat statistiek een stom en onbegrijpelijk vak is waar je niets mee kunt. NOU, DAT IS DUS ALLEMAAL NIET ZO!"

Meer weten over Manfred te Grotenhuis: http://www.ru.nl/sociology/mt/syntax/mtg/