Onderzoek bij SteR

Een weerbare & toekomstbestendige democratische rechtsorde

Democratische rechtsstaten opereren in een steeds complexer wordende wereld waarin ze met een grote diversiteit aan sociale, politieke en economische uitdagingen worden geconfronteerd: van toenemende internationale onveiligheid tot klimaatverandering en milieuvervuiling, en van een groeiende afhankelijkheid van (AI-)technologie en digitalisering tot (weerstand tegen) migratiepatronen. Autocratische tendensen, instrumentalisme, ondermijnende criminaliteit en politiek populisme laten diepe littekens achter. Deze externe en interne uitdagingen vragen van democratische rechtsstaten om een reflectie op hun eigen functioneren, herijking van de eigen handelingscapaciteit en blijvende aandacht voor de eigen publiekrechtelijke uitgangspunten. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de democratische rechtsorde ook in de toekomst weerbaar blijft?

Bekijk het narratief

I. Weerbaarheid & Veiligheid

Hoe kan een moderne democratische rechtsorde haar veiligheid waarborgen en zich weren tegen externe en interne dreigingen met behoud van eigen fundamentele waarden en beginselen? Dit thema stelt de weerbaarheid van de democratische rechtsorde in brede zin centraal, waaronder rechterlijke onafhankelijkheid, bescherming tegen buitenlandse beïnvloeding, desinformatie, ondermijning en ondermijnende criminaliteit en radicalisering, alsmede de omgang met dataficering van de samenleving en de invoering van constitutionele toetsing. Een sterke nadruk op (nationale) veiligheid kan immers ook op gespannen voet staan met de fundamenten van de democratische rechtsorde, zeker wanneer eerder en sneller een toevlucht wordt genomen tot noodrecht of bestuurs- of strafrechtelijke aanpak met onvoldoende grondrechtelijke waarborgen. De gekozen benadering is normatief, nationaal en internationaal.

• Prof. dr. Masha Fedorova (Afdeling Strafrecht en Criminologie)
• Dr. Rowin Jansen (Afdeling Algemene Rechtswetenschap en iHub)
• Prof. dr. Ronald Tinnevelt (Afdeling Rechtsfilosofie)
• Prof. dr. Henri de Waele (Afdeling Internationaal en Europees Recht)

II. Marktwerking & Veerkracht

Het spanningsveld tussen marktwerking en veerkracht staat steeds meer centraal in het economische beleid van overheden wereldwijd. Marktwerking ziet op het functioneren van markten op basis van concurrentie, prijsmechanismen en private besluitvorming. Veerkracht verwijst naar het vermogen van economieën om schokken op te vangen, afhankelijkheden te beperken en continuïteit te waarborgen, mede vanuit overwegingen van economische veiligheid. De toenemende nadruk op veerkracht leidt tot meer overheidsingrijpen en beïnvloedt daarmee de werking van markten. Bovendien kunnen bepaalde marktprocessen, zoals de opkomst van Big Tech, de rechtsstaat onder druk zetten. Dit roept fundamentele vragen op over de balans tussen open markten en sturing, en over rechtsbescherming en de rechtsstaat. 

• Prof. dr. Johan van de Gronden (Afdeling Internationaal en Europees Recht)
• Prof. dr. Pietro Ortolani (Afdeling Burgerlijk Recht)
• Dr. Najib Zamani (Afdeling Internationaal en Europees Recht)

III. Leefbare & Gezonde Omgeving

Een leefbare en gezonde omgeving raakt aan urgente maatschappelijke vraagstukken rondom klimaatverandering, stikstof, milieubescherming en de energietransitie. Het treffen van klimaat-adaptieve en milieubeschermende maatregelen kan soms haaks staan op andere publieke belangen, zoals het realiseren van economische groei, voldoende huisvesting, en grondrechten. Daarmee raken deze vraagstukken aan de verhouding tussen de overheid en burgers en (toegang tot) de rechtspraak, eens te meer omdat toezicht en handhaving soms te wensen overlaat. Goede bestudering vereist het verbinden van verschillende rechtsgebieden, zowel binnen het publiekrecht zelf, als breder tussen publiek- en privaatrecht of nationaal, Europees en internationaal recht. 

• Sophie van Dongen (Afdeling Strafrecht en Criminologie)
• Dr. Narine Ghazaryan (Afdeling Internationaal en Europees Recht)
• Prof. mr. Jasper Krommendijk (Afdeling Internationaal en Europees Recht)
• Prof. mr. Tonny Nijmeijer (Afdeling Bestuursrecht)

IV. Gelijkheid & Emancipatie

Ongelijkheid ondermijnt de sociale cohesie en democratische legitimiteit van onze samenleving. Na jaren van positieve ontwikkelingen lijken (de zorgen over) ongelijkheid en discriminatie weer toe te nemen. Algoritmen en AI-systemen kunnen vooroordelen versterken. Een weerbare en toekomstbestendige rechtsorde verlangt dat  ongelijkheid wordt bestreden en emancipatie wordt bevorderd, zowel vanuit het oogpunt van rechtvaardigheid als om conflict en polarisatie te voorkomen.  Sociale rechten, zoals recht op huisvesting, inkomen en gezondheidszorg, zijn cruciaal voor een rechtvaardige samenleving, maar blijken in de praktijk moeilijk afdwingbaar. Het thema vraagt eveneens om een fundamentele reflectie op wat gelijkheid eigenlijk betekent: draait het om gelijke verdeling, gelijke kansen, gelijkheid voor de wet, gelijke toegang tot het recht of om gelijkwaardige relaties in de samenleving? Het onderzoek binnen dit thema sluit aan bij de universitaire strategie en bevordert interdisciplinair onderzoek binnen de universiteit.

• Prof. mr. Masja van Meeteren (Afdeling Strafrecht en Criminologie)
• Dr. Anna Pivaty (Afdeling Strafrecht en Criminologie)
• Dr. Irena Rosenthal (Afdeling Rechtsfilosofie)
• Dr. Iris Sportel (Afdeling Rechtssociologie en Migratierecht) 
• Prof. mr. Machteld Vonk (Afdeling Notarieel Recht)

V. Migratie & burgerschap

Vraagstukken rond migratie en burgerschap vormen al decennia een belangrijk en sensitief onderwerp in de maatschappelijke, politieke en wetenschappelijke arena. Europees migratiebeleid regelt in toenemende mate de wijze waarop lidstaten asiel en migratie reguleren. Nieuwe procedures en instituties die migratie ‘managen’ vragen om onderzoek naar de rechtsstatelijke waarborgen van ​grondrechten, toegang tot het recht, procedurele rechten en burgerschapsrechten.  De politieke wens om migratie te beperken leidt tot een gespannen verhouding tussen wetgever en (internationale) rechter binnen de trias: de rechter krijgt het verwijt op de stoel van de politiek te gaan zitten. Tegelijkertijd is de vraag in hoeverre er sprake kan zijn van een volwaardige democratische rechtsstaat als de bescherming van grondrechten van bepaalde groepen, zoals migranten, steeds verder onder druk komen te staan. Positiefrechtelijk, empirisch en interdisciplinair onderzoek binnen dit speerpunt richt zich op de wisselwerking tussen mondiale en Europese ontwikkelingen en de nationale rechtspraktijk. 

• Prof. dr. Tesseltje de Lange (Afdeling Rechtssociologie en Migratierecht)
• Dr. Sandra Mantu (Afdeling Rechtssociologie en Migratierecht)
• Dr. Annick Pijnenburg (Afdeling Internationaal en Europees Recht)

Website Centrum voor Migratierecht

VI. Conflict & Herstel

Voor het goed functioneren van de democratische rechtsorde is onontbeerlijk dat (juridische) conflicten waarmee burgers zich zien geconfronteerd op een adequate wijze worden geadresseerd en waar nodig herstel wordt geboden. Het recht vervult een belangrijke functie in het voorkomen en kanaliseren van conflicten, waarbij aansprakelijkheid de schakel vormt tussen conflict en herstel. Het recht kent evenwel ook zijn beperkingen en drempels die door burgers als hoog kunnen worden ervaren. Burgers krijgen daardoor niet altijd - of pas heel laat - de oplossingen waaraan zij behoefte hebben. Het onderzoek onder dit speerpunt richt zich op de vraag hoe het conflictoplossend vermogen van het recht en zijn instituties kan worden versterkt en herstel kan worden geboden, waarbij tegelijkertijd ook aandacht is voor de politisering van aansprakelijkheidsvragen en mogelijke overspannen verwachtingen van het recht. 

• Prof. mr. Marieke Dubelaar (Afdeling Strafrecht en Criminologie)
• Prof. mr. Michiel Tjepkema (Afdeling Bestuursrecht)
• Prof. mr. Marijke ter Voert (Afdeling Rechtssociologie en Migratierecht)

Bekijk het programma