Behalve inzicht in de rol die de student vanuit de eigen discipline kan spelen, is het natuurlijk ook van belang dat studenten minimale kennis opdoen van de aard van de duurzaamheidsproblematiek zelf. Maar in de volle studieprogramma’s is tijd natuurlijk schaars. Wat zijn dan de meest essentiële inzichten die elke student in ieder geval moet ontwikkelen? Laat ik hier een lans breken voor één inzicht in het bijzonder: dat duurzaamheidsvraagstukken vrijwel altijd collectieve handelingsproblemen betreffen en daarom altijd collectieve oplossingen vragen.
Bij collectieve handelingsproblemen komen mensen die ieder individueel het eigenbelang nastreven gezamenlijk in een situatie terecht waarbij het eigenbelang minder is gediend dan als allen hun handelen hadden gecoördineerd. Inmiddels wordt dat verschijnsel in de bekendste vorm al onderwezen op de middelbare school. De meeste studenten zijn tegenwoordig vertrouwd met het prisoner’s dilemma, de situatie waarbij twee gevangenen de keuze hebben tussen bekennen en zwijgen tegenover de politie. Hoewel de optimale situatie voor beide gevangenen is dat beiden zwijgen en daardoor beiden een lage straf opgelegd krijgen, leidt de logica van het dilemma tot de situatie dat beiden bekennen en een hogere straf krijgen. De enige oplossing voor het prisoner’s dilemma en collectieve handelingsproblemen in het algemeen is het maken van afspraken gecombineerd met sancties als men zich niet daaraan houdt.
Ook duurzaamheidsvraagstukken zijn collectieve handelingsproblemen. Dat geldt niet alleen voor milieuproblemen, zoals klimaatverandering en de achteruitgang van ecosystemen, maar ook voor de aanpak van armoede en de uitbanning van honger. Mensen zijn van nature geneigd om de eigen situatie te verbeteren en die van hun naasten, maar nadelen van dat gedrag af te wentelen op anderen. Dat doen we als we auto rijden en voor anderen schadelijke emissies achterlaten en dat doen we als we vlees eten en schade aan de koe en de rest van de natuur toebrengen. Ook hopen we dat anderen voor ons de wereldproblemen oplossen.
De politieke wetenschapper en econome Elinor Ostrom, waarnaar één van de gebouwen van de universiteit is vernoemd, deed uitvoerig empirisch onderzoek naar collectieve handelingsproblemen op het gebied van het gebruik van natuurlijke hulpbronnen. Zij concludeerde dat een klein percentage van de mensen ook zonder regels met het oog op het algemeen belang handelt. Een ander klein percentage probeert juist bewust als free rider parasitair de vruchten te plukken van de vrijwillige inspanningen van anderen. Het grootste gedeelte van de mensen wil echter simpelweg geen buurmans gek zijn. Met andere woorden, het grootste gedeelte van de mensen wil zich niet vrijwillig inzetten voor het collectieve belang als men tegelijkertijd weet dat er anderen opzettelijk zonder inspanning gratis meeliften. De enige oplossing is coördinatie: gezamenlijke afspraken met een sanctiesysteem. Ostrom observeerde dan ook dat in alle bekende succesvolle systemen voor het beheer van hulpbronnen deelnemers middelen investeren in het monitoren en bestraffen van elkaars acties om zo de kans op meeliften te verkleinen. Dat geldt voor natuurlijke hulpbronnen evenzeer als voor kunstmatige hulpbronnen zoals de sociale zekerheid.
Maar hoe simpel dit inzicht ook is, het kost mensen moeite ernaar te handelen. Niet alleen zijn we evolutionair meer gericht op eigenbelang dan coördinatie, die houding wordt de laatste decennia ook nog eens aangewakkerd door de politieke ideologie van het neoliberalisme. Neoliberalisme valt kort samen te vatten als het idee dat competitie het beste maatschappelijke sturingsprincipe is en dat de overheid dus zoveel mogelijk op afstand dient te blijven. Maar zonder overheid lossen we nu net geen collectieve handelingsproblemen op, zoals duurzaamheidsvraagstukken.
Niet alleen gaat coördinatie in tegen de neoliberale ideologie, het vraagt ook het afstaan van gekoesterde soevereiniteit. Want coördinatie vraagt erkenning dat een ‘hogere’ instantie zeggenschap heeft over welk gedrag nog wel mag of juist niet meer, en erkenning dat deze instantie mag straffen bij overtreding. Die coördinatie hebben we niet alleen nodig op Nederlandse schaal, maar ook op mondiale. Ostrom merkte al op dat coördinatie het beste kan plaatsvinden op de schaal van het probleem, maar dat is bij bijvoorbeeld klimaatverandering de gehele wereld. De noodzaak van het afstaan van soevereiniteit aan internationale instanties gaat echter in tegen de huidige tijdgeest waarin veel landen juist weer soevereiniteit opeisen, zoals blijkt uit de Brexit en discussies in andere landen.
Willen we duurzaamheidsvraagstukken oplossen, dan zullen we de aard van collectieve handelingsproblemen diep tot ons moeten laten doordringen en ook moeten beseffen dat die problemen alleen oplosbaar zijn door het afstaan van soevereiniteit, niet alleen binnen Nederland aan de nationale overheid, maar ook internationaal aan supranationale organen. Tenslotte moeten we inzien dat bij het coördineren van ons handelen en het maken van gezamenlijke afspraken ook pijnlijke onderhandelingen horen over de verdeling van lusten en lasten. Duurzaamheidsvraagstukken zijn daarom onlosmakelijk verbonden met rechtvaardigheidsvraagstukken. Die inzichten behoort elke student aan de Radboud universiteit te verwerven.
Marc Davidson is hoogleraar Filosofie van duurzaamheid en milieu. Deze column is een voorpublicatie uit themanummer duurzaamheid van Radboud Magazine dat op 14 december verschijnt.