Onderzoekscentrum voor mystiek en spiritualiteit
Zoek in de site...

R van Romeinse liefde

Datum bericht: 8 november 2021

Veroordeeld tot de hongerdood in een Romeinse gevangenis, blijkt een oude man maar niet aan sterven toe te komen. Dagelijks krijgt hij namelijk bezoek van zijn dochter en die houdt hem in leven met de moedermelk uit haar borst. Tot ze bij het ‘zogen’ door een bewaker wordt verrast. Na beraad zien de autoriteiten echter af van de geijkte reactie die hen beiden het leven zou kosten. Net het tegenovergestelde gebeurt: met groot eerbetoon laten ze de dochter gaan en krijgt de vader zijn vrijheid terug. Meer nog: tot het einde van zijn dagen belooft de stad Rome in te zullen staan voor zijn dagelijks voedsel. Zo erg zijn de Romeinse autoriteiten onder de indruk van deze onbaatzuchtige liefde.

Caritas Romana, Pompei, 1ste eeuw

Dit is niet het christelijke, alswel het onversneden heidense verhaal van Cimon en zijn dochter Pero, zoals te lezen valt bij Valerius Maximus in zijn Facta et dicta memorabilia (Gedenkwaardige daden en uitspraken, eerste eeuw van onze tijdrekening). De titel die het verhaal heeft meegekregen, ‘Caritas romana’, ‘Romeinse liefde’, is een latere toevoeging, hoogstwaarschijnlijk van christelijke signatuur. In de ogen van de Romeinen staat Pero’s daad model voor een uitzonderlijk geval van ‘piëteit’, pietas: van respect voor en toewijding aan de in de goden verankerde orde. Het is meer bepaald een voorbeeld van familie-pietas. De elementaire verwantschapsrelaties dienen te allen tijde gerespecteerd te worden, ook al moet je daarbij de heersende maatschappelijke wetten overtreden.

Bij Valerius Maximus wordt het verhaal van Cimon en Pero voorafgegaan door een ander, gelijkaardig verhaal, dit keer over een gevangengenomen moeder die borstvoeding krijgt van haar dochter. “Waar dringt het plichtsbesef niet overal in door?”, vraagt Valerius zich retorisch af. Zelfs in de gevangenis is familievroomheid present. En Valerius zet zijn argument vervolgens kracht bij door op de proppen te komen met het verhaal van Cimon en Pero. Cimon had zijn vader illegaal begraven en werd daarom veroordeeld door de hongerdood. Pero geeft illegaal borstvoeding aan haar vader, niet bang voor het doodvonnis dat haar wacht. De familievroomheid van de vader zet zich door in die van zijn dochter.

Charles Mellin, Caritas Romana, 17de eeuw

Naar Carlo Cagnini, Caritas Romana, 18de eeuw

In de zeventiende eeuw werden schilderijen en beeldhouwwerken die Caritas romana als thema namen, erg populair. Ook in de eeuwen daarna hield het succes aan, maar toen werd de dochter vaak vergezeld door haar kind. Was men gevoelig geworden voor de perverse, incestueuze connotaties die men erin ontwaarde? Met een kind op de heup van de moeder, zo kan men denken, werden die ontzenuwd.

Iconografisch heeft het beeld van een oudere man die wordt gevoed met de moedermelk uit de borst van een jongedame ook een christelijke versie, en daar is een erotische connotatie minder gemakkelijk te omzeilen. Het is het beeld van Bernard van Clairvaux die zich tegoed doet aan de melk uit de borst van de Moeder-Maagd.

Er zijn meerdere legendes die Bernardus met die borst in verband brengen. Een ervan doet het verhaal van een visioen dat hem ooit overviel toen hij voor het beeld van Maria aan het bidden was. Het overkwam hem meer bepaald toen hij zich afvroeg of dat gebeeldhouwde stuk hout echt de Moeder van God kon zijn. Op datzelfde moment spoot er een straal melk uit Maria’s borst en kwam tussen de van verbazing openvallende lippen van Bernardus terecht. Met dit gebaar openbaarde de Moeder-Maagd zich als een echte moeder en bevestigde op die manier haar bemiddelende rol – als ‘Maria Middelares’ – tussen haar Zoon en Bernardus.

Een andere versie van de legende laat Maria aan Bernardus verschijnen wanneer hij eens tijdens het gebed in slaap valt. Maria brengt prompt haar borst in Bernardus’ mond om op die manier toch de wijsheid van God bij de slapende bidder naar binnen te brengen.”Lors se mist en oroisons devant Nostre Dame et s’endormi. Et Nostre Dame li mist sa saincte mamelle en la bouche et li aprint la devine science”. Zo lezen we in Ci Nous Dit, een veertiende-eeuws Frans ‘voorbeeldboek’. Iconografisch heeft dit tafereel zijn weg gevonden naar de Nieuwe Wereld, meer bepaald naar Peru. Wel is het tafereel inmiddels van heilige veranderd. Sanctus Bernardus is vervangen door San Pedro Nolasco.

Alonso Cano, Miraculeuze lactatie van de H. Bernardus, 1650

Ignacio Chacón, Lactatie van de H. Pedro Nolasco, 1680

In het verhaal van de Lactatio Bernardi incarneert de goddelijke waarheid zich niet via de geboorte van een kind of een stervend mannelijk lichaam, maar via een melkgevende vrouwenborst. Als beeld van de incarnatie is het erg uitzonderlijk, maar ontbreken in de christelijke traditie doet het niet, zo blijkt.

Het spoort in elk geval met de merkwaardig centrale rol die Maria vervult in het in principe erg mannelijk monotheïstische christendom. Of het christendom daarom een vrouwelijke religie kan genoemd worden – of tot een vrouwelijke religie om te vormen is – is weer een andere vraag.