Abraham Kuyper als journalist en activist

Datum bericht: 3 maart 2021

Door Sophie van Bijsterveld

Portret van een ongrijpbaar staatsman’, zo luidt de ondertitel van de nieuw verschenen biografie ‘De zeven levens van Abraham Kuyper’ van Johan Snel.1 Het boek beschrijft de zeven levens die Abraham Kuyper zichzelf toedichtte: die van alpinist, reiziger, spreker, wetenschapper, activist, journalist en staatsman. Ik hoop dat dit boek succes zal hebben. Het heeft daarvoor ook alle factoren mee: het onderwerp ervan is een intrigerend persoon, het boek heeft een originele invalshoek én het boek kent een vlotte en toegankelijke schrijfstijl waarin het meeslepende enthousiasme van de auteur goed herkenbaar is.

Welke twee van de zeven geanalyseerde levens van Abraham Kuyper spreken mij het meest aan?2 Het ligt voor de hand die van wetenschapper en staatsman te kiezen, omdat wetenschap en staat en politiek ook terug te vinden zijn in mijn eigen loopbaan. En daar héb ik ook affiniteit mee. Maar dat is iets te gemakkelijk.

Wanneer ik het boek als geheel goed op mijn laat inwerken, dan springen drie karaktereigenschappen van Kuyper eruit. Die dragen als het ware alle zeven levens: Kuyper was een man met een missie; hij werd gedreven door denkbeelden en geleid door beginselen, zoals Snel ons doorlopend laat zien. Dat maakt ook dat hij zich door kritiek en tegenstand niet uit het veld liet slaan. De tweede karaktereigenschap van Kuyper is die van een strateeg: hij wist de lijnen uit te zetten om die missie in een werkelijkheid te laten landen. Hij wist daarbij de daarvoor meest relevante levens zo in te richten dat deze dienstbaar waren aan zijn doel. Daarin was hij radicaal. De derde eigenschap is die van organisator. Met zijn tomeloze energie wist hij een achterban te creëren, te bereiken en te mobiliseren. Daarin verbond hij op een slimme manier universiteit, kerk en politiek.

Hij voelde zijn tijd perfect aan. Beter gezegd: hij voelde de nabije toekomst perfect aan en hij gaf die mede vorm. Dat dat lukte was mede te danken aan zijn oog voor detail, maar zijn voornaamste kracht was de grote lijn. Kuyper was in dat alles een rusteloze, een pionier.

Die unieke combinatie van eigenschappen komt naar mijn overtuiging het best naar voren in de levens van Kuyper de journalist en Kuyper de activist. Als journalist (en ook als spreker overigens) vormde hij zijn achterban; hij voelde instinctief de macht van het getal aan en daarmee van de publieke opinie. Hij doorzag ook dat de publieke opinie gevoed kon worden. Zijn opstelling als democraat, zijn rol als voorvechter van vrijheid en zijn pleidooien voor uitbreiding van het kiesrecht passen goed daarin. Zijn inhoudelijke gids werd gevormd door een samenstel van geestelijke beginselen; niet standpunten op zich, maar standpunten voortvloeiend uit goed doordachte levensbeschouwelijke principes. Het verbaast mij dan ook niet dat Johan Snel vermeldt dat Kuyper zich als inspiratiebron voor zijn preek bij de inhuldiging van een medepredikant beriep op Alexis de Tocqueville – voor mij een grote wetenschappelijke inspiratiebron - , voor wie de trefwoorden waren: vrijheid, democratie en christelijk geloof.3

Waarom spreken nu juist journalist en activist míj als wetenschapper en politiek betrokkene het meest aan? De reden is dat ik het van groot belang vind dat juist de maatschappij- en geesteswetenschappen aansluiting met de samenleving zoeken en hun ideeën en inzichten ook buiten de strikt wetenschappelijke journals vruchtbaar laten zijn voor de samenleving en de ideeënvorming daarbinnen. Als oud Eerste Kamerlid acht ik het van groot belang dat politieke en maatschappelijke organisaties echte worteling in de samenleving zoeken en vinden. Voor een goede, op vrijheid gerichte democratie zijn beide essentieel. Het belang van beide zaken voor de samenleving begreep Kuyper de journalist en Kuyper de activist heel goed. Politieke en maatschappelijke organisatiekracht gingen hand in hand. Ook al valt niet te ontkennen dat Kuyper daarin soms in kerk en politiek ook als splijtzwam gezien werd.

typewriter-407695_640

Ook de tomeloze leergierigheid en nieuwsgierigheid van Kuyper moet ik nog noemen. Zo heeft hij op hoge leeftijd, toen hij al premier af was, nog zijn Reis om de Oude Wereldzeeën uitgevoerd, in die tijd een bijzondere onderneming: de reis waar George Harinck zo’n prachtig beeldverslag heeft gemaakt. Een van de interesses die hem in deze reis dreven, was de islam en de werking ervan in de samenlevingen waarin dit geloof werd aangehangen. Daarin was Kuyper ook zijn tijd ver voor. Voor mij springen de levens als journalist en activist er dus uit.

Vond je dit een boeiende blog? Lees er meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert!

Sophie van Bijsterveldis hoogleraar Religie, Recht en Samenleving aan de Radboud Universiteit en oud-lid van de Eerste Kamer.

#Tocqueville #AbrahamKuyper #Kuyperjaar #vrijheid #christelijkgeloof #politiek #journalistiek #JohanSnel #GeorgeHarinck #islam

Voetnoten:

1. Johan Snel, De zeven levens van Abraham Kuyper. Portret van een ongrijpbaar staatsman, Amsterdam: Prometheus 2020.
2. Dit is een verkorte en licht bewerkte versie van de inleiding die ik mocht houden ter gelegenheid van de feestelijke presentatie van het boek op vrijdag 16 oktober 2020 op de Christelijke Hogeschool Ede.
3. Zie Johan Snel, a.w., p. 137.