Authentieke dialoog

Datum bericht: 5 november 2021

Door Adrianus van Luyn sdb

Begrippen als debat, discussie en dialoog worden nogal eens als stoplappen gebruikt en makkelijk op één hoop gegooid. Zij verschillen echter wezenlijk van elkaar. Waar gaat het om in een authentieke dialoog? Wat zijn de voorwaarden daarvoor? Emeritus bisschop Adrianus van Luyn sdb bespreekt de weg van de dialoog.

De mens is vanaf zijn geboorte een individu, zelfstandig en ondeelbaar. Dit kenmerk is hem voor zijn leven meegegeven, maar als hij zich daartoe beperkt en zichzelf isoleert van de anderen en van de samenleving, wordt hij geen volwassen mens, geen zichzelf meedelende en voor anderen openstaande persoon. Sterker nog, deze mens ziet zichzelf al snel als hoogste doel. Hij maakt zelf uit wat goed voor hem is, stelt zich boven alle kritiek, ziet zijn vrijheid als onbegrensd en de ander als instrument of bedreiging.

De mens als relationeel wezen

De mens is echter als geestelijk schepsel een relationeel wezen; hij verwerkelijkt zichzelf door intermenselijke relaties. Hoe meer hij deze relaties respectvol en voor zichzelf en anderen vruchtbaar beleeft, rijpt zijn persoonlijke identiteit en groeit hij als volwassen mens naar het beeld van God, die liefde is als Schepper en Verlosser. Niet wanneer hij zich in zichzelf opsluit, maar door zichzelf in relatie met anderen en met God te plaatsen en te beleven, komt de mens tot ‘menswording’, tot zingeving van zijn intermenselijk, dialogisch bestaan.

Vandaar het belang van communicatie met de ander. Niet slechts oppervlakkig en informatief, maar in een gesprek waarbij de eigen ervaringen en inzichten worden uitgewisseld. Een dergelijk gesprek dient wel een echte open gedachtewisseling te zijn, oprecht respectvol, verrijkend, constructief. Een authentieke dialoog.

Een dialoog is geen debat of discussie

De dialoog verschilt wezenlijk van een ‘debat’ of ‘discussie’, termen, die in hun originele betekenis eerder het tegendeel bevatten van een werkelijke samenspraak, van gezamenlijk overleg. Ze betekenen veeleer: redetwisten, uiteenslaan, verslaan. Een discussie betekent eigenlijk een twistgesprek, en een debat een strijdgesprek. De deelnemers zijn er slechts op uit om de anderen te overbluffen, te overtroeven, en zij verlaten de ontmoeting in dezelfde onwrikbare overtuiging van het eigen gelijk, waarmee zij het gesprek zijn ingegaan.people-gce9f58cfb_1280

Een authentieke dialoog echter is een samenspraak, een wisselgesprek, een constructieve ontmoeting, waarbij de partners elkaar respecteren en zij samen oprecht streven naar wederzijdse aanvulling en verrijking, om te komen tot gedeelde oplossingen van samen verhelderde problemen en tot de juiste afwegingen omtrent te nemen beslissingen in het gemeenschappelijk belang, en in antwoord ook op de nieuwe uitdagingen van deze tijd.

Voor een echte dialoog zijn drie voorwaarden onmisbaar. Dit zijn een zelfkritische instelling, het openstaan voor positieve elementen in de inbreng van de ander, en het besef van een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het common good.

Een zelfkritische instelling

De eerste voorwaarde voor een dialoog, een zelfkritische instelling, komt voort uit het inzicht dat geen enkele levensbeschouwelijke of politieke groepering of richting een exclusieve claim kan laten gelden op de perceptie of interpretatie van de gehele waarheid. Dit geldt ook voor de Kerk. Geen individu of groep is in staat het eigen ideaal consequent en in alle opzichten volledig te realiseren.

Ook is geen enkele cultuur de beste cultuur, zelfs niet wanneer deze in een land beschouwd wordt als Leitkultur. Er zijn altijd schaduwzijden, lacunes, zelfs negatieve uitingen, die door mensen die van buiten komen als afkeurenswaardig en soms zelfs als decadent ervaren worden. Verder leert de geschiedenis, dat geen enkele cultuur, religie of levensbeschouwing vrij is gebleven van verkeerde of tendentieuze interpretaties van de eigen heilige boeken of wetten, ofwel de bekoring heeft weerstaan om de eigen culturele expressies of geloofsopvattingen met geweld aan anderen op te leggen.

Een zelfkritische instelling moet gepaard gaan met volstrekte wederkerigheid van alle deelnemers aan de dialoog: religieuze leiders, politici, wetenschappers, ondernemers, werknemers, partijen, ngo’s, alle geledingen van de civil society, zoals werkkring, familie, gezin. Alleen dan kunnen twee belemmeringen van de dialoog weggenomen worden: gevoelens van superioriteit van de ene groep boven de andere én elke vorm van fundamentalisme ten koste van anderen.

holding-hands-gae014ebdd_1280

Openstaan voor de ander

Een tweede voorwaarde voor een authentieke dialoog is dat alle gesprekspartners open staan voor de positieve elementen in de inbreng van de ander, de inbreng van andere culturen, levensbeschouwingen, politieke groeperingen en ga zo maar door. Een constructieve dialoog streeft niet alleen naar respect en begrip voor de andere gesprekspartners, maar ook naar wederzijdse verrijking en aanvulling en waar nodig correctie.

Er kan dus geen sprake zijn van een eenrichtingsverkeer in de zin van een rigide integratie in een dominante cultuur, maar eerder van een proces van participatie en wederzijdse verrijking met positieve bijdragen van andere culturen, en van een gezamenlijke inspanning om te komen tot een hogere cultuur en een steeds meer humane en humaniserende wereld.

Gezamenlijke verantwoordelijkheid

Een derde voorwaarde is tenslotte het besef van de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het common good, het algemeen welzijn. Het algemeen welzijn is niet de som van de particuliere of deelbelangen van verschillende levensbeschouwelijke of culturele entiteiten. Het algemeen belang overstijgt deze belangen en kan nooit gelijkgesteld worden met het belang van slechts één groepering, partij of partner. Het dient deze belangen aan elkaar te relateren en in evenwicht te brengen en mag daarom offers vragen waar nodig, zeker van de meest draagkrachtigen en stemhebbenden in de samenleving ten voordele van de minst bedeelden en meest kwetsbaren.

Hierbij mag het perspectief van het algemeen welzijn niet beperkt blijven tot de eigen natie of regio, maar zal het ook internationaal en wereldwijd zijn consequenties dienen te hebben, Het algemeen welzijn overstijgt alle grenzen van ruimte en tijd. Het omvat ook de toekomstige generaties. Vermeden moet worden, dat deze generaties geconfronteerd worden met de catastrofale gevolgen van een onverantwoordelijke politiek en schuldige nalatigheid van onze tijd.

Hoe staan wij er zelf voor wanneer wij een dialoog met de ander willen aangaan?

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Adrianus van Luyn sdb is emeritus bisschop van Rotterdam. Dit blog verscheen in licht gewijzigde vorm als deel van de bijdrage ‘De weg van de dialoog’, in Het eerste decennium. Liber Amicorum van Tilburg University Society, 2018.

Een meer uitgebreide versie van dit blog is te vinden als longread op deze site.

#Tocqueville #waarden #normen #burgerschap #dialoog #debat #discussie  #mensbeeld #zelfkritiek #commongood #geloof #geluk.