Beschermengelen en bestuurlijke cultuur (II)

Datum bericht: 30 maart 2022

Door Herman Kaiser

In zijn vorige blog ging Herman Kaiser in op de vraag waar het in essentie om gaat bij een goede bestuurlijke cultuur. Anders dan een in 2022 verschenen onafhankelijk deskundigenrapport over de bestuurscultuur in de provincie Limburg, gaat het bij een goede bestuurlijke cultuur niet alleen om feitelijke, zakelijke verantwoording achteraf. Oók de morele kaders en de intenties van waaruit gehandeld wordt, maken van de bestuurscultuur deel uit. Ook daarop moeten bestuurders worden bevraagd. In dit blog reflecteert Herman Kaiser op een belangrijke valkuil van bestuurders: het verlies van de openheid om te luisteren.

Als macht wordt uitgeoefend om de macht zelf en niet om te dienen, raken bestuurders verslaafd aan de macht. De eerste verschijnselen die hierop duiden, doen zich voor als bestuurders niet meer bereid zijn om naar anderen te luisteren. Zelfs de meest milde vorm van kritiek wordt dan ervaren als een aanval die moet worden beantwoord met een tegenaanval. Toegeven aan opmerkingen van anderen wordt ervaren als gezichtsverlies.

Zakelijke kritiek is dan nog tot daaraantoe. Morele kritiek is van een andere categorie. Daaraan hebben bestuurders vaak een hekel. Toch is juist die ook van groot belang: die raakt namelijk het fundament van de rechtsstaat.

Beschermengelen en een houding van luisteren

Het rapport over de Limburgse bestuurscultuur heeft als titel, Engelen bestaan niet.Die titel is een misvatting. Een bijzondere categorie onder de engelen zijn de beschermengelen of engelbewaarders. Er is altijd een innerlijke stem die je signalen geeft: kijk uit, pas op. Die stem herinnert jou aan jouw eigen geweten en verantwoordelijkheid. Daar kun je acht op slaan of je kunt die negeren. Ook al negeer je de innerlijke stem, mensen om je heen kunnen je op een zusterlijke of broederlijke wijze attenderen dat er dingen niet goed gaan. Dat is eigenlijk een vorm van naastenliefde. Augustinus spreekt van de raadgevende liefde.

feather-4661244_960_720

Als mensen die elkaar vertrouwen zich afsluiten van deze liefde ontstaat er verwijdering. Als een liefdevolle vermaning als een aanval, in plaats van een dienstbetoon, wordt geïnterpreteerd, staat het vertrouwen op het spel. Er ontstaat een cultuur van wantrouwen als mensen geen beschermengel meer voor elkaar durven te zijn. Niemand durft een ander meer een spiegel voor te houden. Als bestuurders slechts kijken naar hun zelf gewenst spiegelbeeld is dat letterlijk een teken aan de wand.

Een spiraal van wantrouwen

Het verlies aan vertrouwen is niet alleen schadelijk voor de verhoudingen in bestuur en politiek. Het werkt op een desastreuze wijze door naar de bevolking. Kiezers zijn steeds minder geduldig met politieke verhoudingen die niet deugen. Zelfs de burgers met een engelengeduld kunnen moedeloos worden als politici meer met zichzelf dan met het land bezig zijn. Een bestuurscultuur beperkt zich niet tot de vergaderkamers, maar strekt zich uit over de bevolking.
Paus Franciscus waarschuwde in zijn encycliek Fratelli Tutti van oktober 2020 voor een bestuurscultuur die uitwaaiert als een treurige huichelachtigheid, die mensen moedeloos en cynisch maakt.

Als een volk op deze manier moedeloos wordt dan sluit zich een heuse vicieuze cirkel: zo functioneert de onzichtbare dictatuur van de eigenlijke, verborgen belangen, die bepalen wie de hulpbronnen beheersen, de opinievorming en het denken.

company-3502288_960_720

Dialoog en inspiratie

De encycliek Fratelli Tutti gaat over de zusterlijke en broederlijke liefde. Paus Franciscus is kritisch in zijn beoordeling van de hedendaagse bestuurlijke en politieke cultuur. Hij geeft ook tekenen van hoop op een goed bestuur en een goede politiek die authentiek en eerlijk is en de dialoog vooraf laat gaan aan de overtuiging. Want door de eerlijke samenspraak tussen mensen ontstaan nieuwe overtuigingen die mensen samen verder brengen. Dat vraagt openheid van iedereen in het bestuurlijke en politieke proces. In een open houding naar elkaar ontstaan nieuwe intellectuele, culturele en spirituele aanknopingspunten. Die hoop is geen engelenmuziek, maar een realiteit. Dan zullen wij wel moeten durven te luisteren naar onze beschermengelen, ook al nemen zij soms de gedaante aan van een politieke opponent.

Integriteit als identiteit

In een in 2022 verschenen boek stelde de Amerikaanse publicist Daniel Pink:

The thing about regret is that it hurts. And it hurts for a reason.

In teams waarin mensen durven spijt te betuigen en durven toegeven dat zij fouten hebben gemaakt, groeit beter leiderschap. De moeilijkste spijtbetuigingen gaan over morele vraagstukken. De teams waarin mensen hun morele fouten durven op te biechten voeren authentieke gesprekken.
Integriteit is een kwestie van identiteit. Durven uit te komen voor wie je echt bent, is niet alleen beter voor jezelf en je team, maar ook voor het resultaat dat je als bestuurder wilt bereiken.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Herman Kaiser is oud-bestuurder. Hij bereidt een proefschrift voor op het terrein van het katholiek sociaal denken.

#Tocqueville #bestuurscultuur #besturen #instituties #democratie, #politiek #rechtsstaat #publieke moraal #Paus Franciscus #Encycliek #Fratelli Tutti #integriteit #identiteit #dialoog

Noten:

1. Arno Visser, Paul Frissen, Kitty Nooy, Engelen bestaan niet. De ‘Limburgse bestuurscultuur onderzocht, januari 2022 op https://www.limburg.nl/publish/pages/6423/eindrapport-onderzoek-limburgse-bestuurscultuur.pdf