Het einde van grenzeloze ‘lege’ vrijheid

Datum bericht: 20 januari 2021

Door Jan Prij

In een recent boek Freedom pleit Annelien de Dijn op hartstochtelijke wijze voor eerherstel van het democratische vrijheidsbegrip. Een mens is niet pas vrij als hij vrij is van belemmeringen, van bemoeienissen van anderen. Nee, de mens is pas vrij als hij samen met anderen in staat wordt gesteld de eigen toekomst vorm te geven.

Verwaarlozing van het positieve vrijheidsideaal

Het boek biedt de politieke achtergrondgeschiedenis bij een beweging die al langer gaande is: de verwaarlozing van het positieve vrijheidsideaal ten gunste van een negatief vrijheidsideaal als de afwezigheid van allerlei belemmeringen. Zo schreef de WRR al in 2018 in het rapport Europese variaties dat dit nu juist ook de makke is van het hedendaagse Europa. Europa begrijpt het liberale vrijheidsideaal vooral als negatief ideaal: het wegnemen van belemmeringen voor ongehinderd handelsverkeer heeft de overhand gekregen. Daarbij zijn wij vergeten aan onze gezamenlijke lotsbestemming te werken. Deze ligt in het gezamenlijk verwezenlijken van onze positieve vrijheidsidealen. Zo zijn de meer sociaaleconomische opdrachten van de EU-verdragen, dus nader ingevulde, meer opbouwende, niet lege, maar ‘positieve’ vormen van integratie uit beeld verdwenen. Het nastreven van vrede, veiligheid en sociale en economische stabiliteit werd binnen de EU verdrongen ten bate van een zich steeds meer vernauwende focus op marktwerking en globalisering. Zo werd de Europese integratie voor een toenemend aantal Europeanen eerder een risico dan een bron van bescherming. Ook heeft het eenzijdige integratiestreven op basis van een negatieve opvatting van vrijheid de tegenstellingen in de samenleving eerder vergroot dan verkleind.

blue-1283011_1280

Liberaal versus republikeins

De negatieve liberale vrijheidsopvatting laat zich volgens Theo de Wit in een essay uit 2013 ‘Democratie tussen dwang en generositeit’ op verschillende punten contrasteren met de democratische, republikeinse opvatting.
Ten eerste begint binnen de liberale vrijheidsopvatting vrijheid pas daar waar de wet ophoudt. Binnen de republikeinse vrijheidsopvatting is dat precies omgekeerd. Mensen zijn pas vrij door de wet, in relatie tot anderen binnen een bepaalde gemeenschap en zorg voor de res publica, de publieke zaak.

Ten tweede is voor de liberaal vrijheid een vrijheid van non-interventie, negatieve vrijheid. Zolang ik de ander geen schade berokken kan ik doen of laten wat ik wil. Voor republikeinen is dergelijke ‘lege’ vrijheid als zodanig niet het hoogste goed. De mogelijkheid om samen met anderen zonder vrees of gevaar van onderdrukking het goede leven vorm te geven is dat wel. De ultieme vrijheid is anderen ook die vrijheid te gunnen.

Daarom is, ten derde, niet politieke onverschilligheid of ‘saaie politiek’ (Bolkestein) de norm, maar is politieke participatie het ideaal, juist ook participatie van kwetsbare minderheden. Ook is een permanent politiek debat noodzakelijk over de vraag wat nu een fatsoenlijk bestaan is, vooral ook om te verhinderen dat relaties ons afhankelijk en serviel maken.

Ten vierde is in deze visie belastingheffing geen noodzakelijk kwaad maar de prijs die wij bereid zijn te betalen voor beschaving; voor het mogelijk maken van leven tussen vrije mensen die gevrijwaard zijn van vrees door een goed rechtssysteem, een goede gezondheidszorg en een goed onderwijssysteem. Literatuur en kunst gelden in zo’n samenleving als een democratische noodzaak omdat zij ook de altijd de tegen de haren instrijkende schaduwzijden van de mens belichten, zijn tekort en het kwaad.

Grenzen

Het wordt hoog tijd om aan het democratische republikeins vrijheidsbegrip het volle pond te geven, zo stellen De Dijn, de WRR en ook De Wit. Simpelweg omdat het negatieve liberale vrijheidsideaal tegen zijn ecologische, sociale en spirituele grenzen aanloopt.

Vond je dit een boeiende blog? Lees er meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert!


Jan Prij is publicist en redacteur van Christen Democratische Verkenningen.

Het nieuwe boek 'Een nieuwe politieke formule: Ideeën voor staat en samenleving geïnspireerd door Alexis de Tocqueville' is nu uit! Bekijk het hier

#Tocqueville #democratie #beschaving #EU #Europa #De Dijn #WRR #De Wit #cultuur #vrijheid