Katholiek met opgeheven vinger of met uitgestoken hand?

Datum bericht: 27 januari 2021

Door Eric Holterhues

Recent werd de Radboud Universiteit het predicaat ‘katholiek’ ontnomen. Wat betekent dit voor de identiteit van de Nijmeegse instelling? Wat wordt de rol van het katholicisme in de universiteit? In 2023 wordt de nieuwe identiteit van de RU bepaald – tot die tijd wordt er over gediscussieerd. Deze blog is alvast een mooie voorzet.

Beelden van identiteit

Hoe brengt een missiegedreven organisatie vandaag de dag haar identiteit onder woorden: normatief of waardengeoriënteerd? Een normatieve benadering werkt met criteria om de identiteit te kunnen ‘meten’. Het voordeel daarvan is objectieve toetsbaarheid. De valkuil kan zijn dat wij al gauw een discussie krijgen tussen rekkelijken en preciezen die uitmondt in een compromis waar niemand gelukkig mee is. Ook kan deze benadering verzanden in een inspiratieloze lijst van criteria waaraan voldaan moet worden.

De andere benadering is die van de waardenoriëntatie. Die veronderstelt een dialoog over gedeelde waarden. Valkuil kan zijn dat identiteit vaag blijft. Het voordeel is dat zij inspireert en de dialoog in gang houdt: je bent immers nooit klaar met waarden. In bijna alle identiteitsdiscussies duikt vroeg of laat de vraag op: ‘wat onderscheidt ons van anderen?’ Maar moet identiteit iets zijn wat ons onderscheidt van anderen of is identiteit iets wat ons met elkaar verbindt? Bij de Radboud Universiteit woedt de vraag over haar katholieke identiteit. Wat is daar aan de hand?


Niet katholiek meer?

De bisschoppen van Nederland hebben per 15 november jl. het aan de Radboud Universiteit Nijmegen verleende predicaat ‘katholiek’ ingetrokken’. ‘So what?’ vroegen velen zich af. Bij de één betekende dit ‘so what’ dat de universiteit zich eindelijk verloste van het katholieke ‘juk’; bij de ander betekende dit ‘so what’ dat de universiteit al lang niet meer ‘katholiek genoeg’ was. In diverse media werd als reden met name de jarenlange strijd tussen de bisschoppen en het stichtingsbestuur over het benoemen van leden genoemd; het zou er dan om gaan of deze wel ’katholiek genoeg’ waren. De dialoog was kennelijk zo vastgelopen dat de rechter eraan te pas moest komen. Een treurig einde van wat in 1923 veelbelovend begon. De indruk die het achterlaat is dat de discussie - door beide partijen - over katholiciteit eindigde in een juridische, institutionele discussie. Er vielen woorden als macht en invloed.

1200px-RUN_science-park

Een ander gesprek

Ik had mij ook een ander gesprek kunnen voorstellen. Een gesprek waarbij het vertrekpunt niet is of de universiteit en het universitair medisch centrum nog wel ‘katholiek genoeg’ zijn; ik vraag mij überhaupt af welke mens of welke instelling katholiek ‘genoeg’ is, volgens mij ben je dat nooit. Ik had mij een gesprek kunnen voorstellen dat primair vertrekt vanuit de vraag hoe de Radboud een goede universiteit en een goed universitair ziekenhuis zouden kunnen zijn. Instellingen voor goed universitair onderzoek, onderwijs en zorg, gefinancierd met publieke middelen en opererend in de context van een geseculariseerde samenleving.

Onderdeel van dat gesprek zou dan de vraag zijn hoe de katholieke traditie en de katholieke wortels daarbij zouden kunnen helpen. Want de katholieke traditie - deze internationale beweging die al meer dan tweeduizend jaar bestaat - heeft een schat aan ervaring met het zoeken naar waarheid, met bezield werken, met zin en samenhang, met het bieden van troost en zorg, met het zoeken naar schoonheid, met het bieden van gemeenschap, met een focus op de hele mens.

Zou zij ook nu de Radboud Universiteit kunnen helpen bij haar taken in deze tijd, hier en nu? Wat is daarbij onmogelijk en wat is wel mogelijk? Het lijkt mij een interessant, moeilijk maar uitdagend gesprek, zeker gegeven het feit dat de universiteit belang hecht aan haar katholiek-zijn en de oude wortels die deze traditie heeft. Dat laatste komen wij niet alleen tegen bij de universiteit. Veel mensen die van huis uit katholiek zijn en zeggen ‘er niets meer aan te doen’, hechten er belang aan zich katholiek te blijven noemen. Het maakt mij altijd nieuwsgierig. Het levert eigenlijk altijd een waardevolle dialoog op, niet zozeer over normen maar wel over gemeenschappelijke waarden. En uiteindelijk vullen normen en waarden elkaar natuurlijk aan: normen zorgen ervoor dat waarden concreet worden, waarden zorgen ervoor dat normen geen inspiratieloze checklistjes worden.


Voorwaarden voor zo’n gesprek

Zo’n dialoog vereist een deemoedig luisteren naar elkaar, eerder een houding van luisterbereidheid dan een houding waarin de ander vooral overtuigd moet worden van het eigen gelijk. Het vereist een terughoudendheid in het oordeel. Het vereist dat je in de schoenen van de ander gaat staan. Ga er maar aan staan universiteit en universitair medisch centrum te zijn in deze tijd, met grote (internationale) concurrentie, 1,7 miljard euro omzet grotendeels uit publieke middelen, 22.000 mensen in dienst, 100.000 patiënten per jaar en 23.000 studenten. Ga er maar aan staan bisschop te zijn in deze tijd: in het spanningsveld te moeten staan tussen traditie en moderne tijd; waar kies je voor de aanpassing aan deze tijd en waar juist voor het omgekeerde? Deze dialoog vraagt om het afleggen van wederzijdse vooroordelen: durven wij het aan katholicisme niet alleen maar normatief te benaderen? Durven wij het aan katholicisme niet te zien als juk waar je vooral moet proberen er onder uit te komen, maar het ook te zien als kans om het verschil te maken in het universitaire landschap in Nederland?

Katholicisme niet als opgeheven vinger met een lijst van criteria waaraan de ander moet voldoen, maar de katholieke traditie als uitgestoken hand om te groeien? Zou dat ook hier kunnen? Zou het alsnog kunnen?

Vond je dit een boeiende blog? Lees er meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert!


Eric Holterhues is directeur van Oikocredit Nederland, een internationale social impact investor die in Afrika, Azië en Latijns-America financiering verstrekt aan microfinancieringsinstellingen, landbouw en duurzame energie. Holterhues studeerde Theologie in Utrecht en volgende daarnaast vakken in economie, beleid en management en marketing en communicatie aan de universiteiten van Nijmegen, Utrecht, Rotterdam en New York.

Het nieuwe boek 'Een nieuwe politieke formule: Ideeën voor staat en samenleving geïnspireerd door Alexis de Tocqueville' is nu uit! Bekijk het hier

#Tocqueville #identiteit #katholiek #katholicisme #RoomsKatholiekeKerk #universiteit #bisschoppenconferentie #instituties #waardenennormen