Het ongeduld van de politiek – devaluatie van de Eerste Kamer?

Datum bericht: 22 juni 2022

Door Sophie van Bijsterveld

Ondanks de pleidooien voor meer ‘tegenmacht’ bij de besluitvorming in politiek Den Haag, is er een ontwikkeling gaande in precies de tegenovergestelde richting. Het gaat om voorstellen om de Grondwet te wijzigen met als effect dat de positie van de Eerste Kamer danig verzwakt wordt ten gunste van die van de Tweede Kamer. Sophie van Bijsterveld betoogt dat deze ontwikkeling weliswaar verklaarbaar is, maar tegelijk bepaald ongewenst.1

Macht en tegenmacht, het is een begrip waarvan het moderne denken over de inrichting van de staat is doordrenkt. Het ligt ten grondslag aan het idee van machtenscheiding zoals Montesquieu (1689-1755) dat gezaghebbend formuleerde. Hij zag dat de rechterlijke macht, de volksvertegenwoordiging en de regering ieder een eigenstandige positie nodig hadden en elkaar in evenwicht moesten houden. De Engelse taal spreekt ook wel van checks and balances, een stelsel van evenwicht tussen de belangrijkste staatsinstellingen en controlemechanismen over en weer. Al verschilt de precieze vormgeving ervan van land tot land, het belang ervan is groot. De stabiliteit en de kwaliteit van de publieke besluitvorming worden ermee gediend.

Politiek ongeduld

Er is een natuurlijk spanningsveld tussen het idee van checks and balances en de wil van het volk of liever, de wil van de rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordiging. Die laatste is erop gericht om in de korte tijd dat zij in het zadel zit zo snel mogelijk zoveel mogelijk van haar wensen en verlangens door te voeren en te verzilveren in wetgeving en beleid. Hoe groter de schommelingen er in verkiezingsuitslagen zijn, hoe groter het ongeduld bij de uitvoering van de wensen. Tegenmacht is dan niet altijd welkom.

Verklaarbaar

Tegenmacht wordt dan al snel als ‘hindermacht’ gezien. Het is dus goed verklaarbaar waarom bij ons steeds meer een twee-eenheid is ontstaan tussen de regering en de meerderheid van de Tweede Kamer waarop de regering steunt. Het verklaart ook goed waarom het hondsmoeilijk is om in deze onderlinge verhouding meer tegenmacht te creëren. Mede daarom is het zo belangrijk om een al bestaande tegenmacht in ere te houden, de Eerste Kamer; een tegenmacht die ook zélf nog eens een democratische legitimatie heeft. Mede daarom is het zo belangrijk dat dat de Eerste Kamer die rol ook goed vervult.

justice-g1da5dd3dd_1920

‘Blokkeren’

De positie van de Eerste Kamer dreigt ten opzichte van de Tweede Kamer danig verzwakt te worden. Die dreiging is verpakt in een nogal technisch ogende voorstellen. Het eerste is een voorstel om het makkelijker te maken om de Grondwet te wijzigen. Voor zo’n wijziging zijn twee ‘wetsrondes’ nodig, ‘lezingen’ genoemd. Tussen beide lezingen zit in elk geval een Tweede Kamerverkiezing. Het idee is nu om in de tweede lezing beide Kamers in één gezamenlijke vergadering te laten stemmen, in plaats van apart. Omdat de Tweede Kamer tweemaal zoveel leden heeft als de Eerste Kamer, zal de Tweede Kamer al snel het overwicht krijgen. Ook al ontkende de regering dat het hierom te doen was, verklaarde zij dat het niet wenselijk is dat een minderheid van de Eerste Kamer een grondwetswijziging ‘blokkeert’.

‘Goede rolverdeling’

Het tweede voorstel heeft rechtstreeks betrekking op de Eerste Kamer, maar klinkt nogal onschuldig: de Grondwet zou de zittingsduur van de leden van de kamer moeten verlengen van vier naar zes jaar, met een verkiezing elke drie jaar van de helft van de leden. Zo werken schommelingen in verkiezingsuitslagen vertraagd door in de samenstelling van de Eerste Kamer. Een zittende regering hoeft dan minder bang te zijn dat zij na een verkiezing een minderheid heeft in de Eerste Kamer, die dan ook nog eens op een meer recente verkiezingsuitspraak steunt dan de regering zelf doet. De regering ontkende dat het erom gaat de invloed van de Eerste Kamer te beperken. Zij stelde dat een ‘goede rolverdeling’ in het geding was.

Onwenselijk

Beide voorstellen zijn uit een oogpunt van macht en tegenmacht, van checks and balances, ongewenst. Zij devalueren de positie van de Eerste Kamer als tegenmacht. Tegenmacht brengt op korte termijn soms wat ongemak mee, maar dat ongemak weegt niet op tegen de voordelen op de iets langere termijn.

De Eerste Kamer wordt minder bepaald door de hectiek van de dag. Haar inbreng betekent een breder democratisch draagvlak. Dat is geen overbodige luxe in tijden met smalle meerderheden in de Tweede Kamer. Door haar eigen verkiezingsritme zorgt zij ook voor een breder draagvlak in de tijd.

De voorstellen liggen nu bij de Eerste Kamer. Zij doet er goed aan beide voorstellen te verwerpen.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert

Sophie van Bijsterveld is hoogleraar Religie, recht en samenleving aan de Radboud Universiteit en oud-lid van de Eerste Kamer der Staten-Generaal (2007 – 2019)

#Tocqueville #Grondwet #tegenmacht #checks and balances #Eerste Kamer #toeslagenaffaire

Noten:

Dit blog is een verkorte en bewerkte versie van de bijdrage van mijn hand,‘Eerste Kamer, toon waar je voor staat als tegenmacht’, in Reformatorisch Dagblad, maandag 24 januari 2022, p. 22-23 ( https://www.rd.nl/artikel/960989-eerste-kamer-toon-waar-je-voor-staat-als-tegenmacht).