Fratelli tutti’: blijf in dialoog (deel 1) - door Herman Kaiser

Datum bericht: 25 november 2020

Door Herman Kaiser

Hoe ziet de paus (het gebrek aan) dialoog in de samenleving? Welke rol speelt menselijke waardigheid hierin? In dit eerste deel van zijn tweeluik aan blogs licht promovendus en oud-burgemeester Herman Kaiser toe wat de nieuwste pauselijke encycliek betekent.

De Franciscaanse medaille

De nieuwe encycliek Fratelli Tutti (Allen Broeders) van paus Franciscus is als het zusje van ‘Laudato Si’. De encyclieken zijn twee kanten van dezelfde medaille. De ene kant van de Franciscaanse medaille is de liefde voor de schepping en voor het leven. De andere kant is de liefde voor de medemens, in wie wij onze broeder en zuster zien. Beide zijden van het Franciscaanse onderscheidingsteken zijn voor de paus onlosmakelijk met elkaar verbonden. Voor mij is de kernboodschap van Fratelli Tutti: blijf in dialoog.

Gezonde dialoog voeren

Voor paus Franciscus is de onderlinge dialoog een voorwaarde voor broeder- en zusterschap in de samenleving. De politiek moet hierin vooroplopen. Niet alleen om het goede voorbeeld te geven, maar ook omdat de overheid de opdracht heeft het algemeen te dienen binnen de kaders van de democratische rechtsstaat. Daarvoor moeten politici in staat zijn om een gezonde discussie te voeren over plannen voor de lange termijn. Politici moeten perspectieven bieden voor de ontwikkeling van de mensheid, met een toekomstgerichte blik. Daar moeten zij samen het gesprek over aangaan. Maar dat doen zij steeds minder. Wereldwijd zien wij verstoringen van een gezonde dialoog door iemand met een andere mening verdacht te maken of in het belachelijke te trekken. Een debat wordt niet gevoerd om elkaar proberen te overtuigen, maar om te overwinnen. En overwinnen is hier synoniem voor vernietigen.

Mensenrechten

Een politiek van de sterkste, van minachting voor de mening van anderen is bedreigend voor de mensenrechten. Er ontstaat een klimaat om anderen als een ding te behandelen. In zo’n klimaat gedijen uitbuiting en onderdrukking. Vaak zijn het vrouwen die slachtoffer worden van uitbuiting en mensenhandel. Waar mensen als ding worden gebruikt krijgt de onderwereld vaste voet aan de grond. Nieuwe vormen van slavernij worden getolereerd als door ‘maffiose pedagogiek’ een ‘valse gemeenschapsgeest’ ontstaat. Met dit soort krachtige bewoordingen wijst de paus op de gevaren van criminele ondermijning van de samenleving.

De menselijke waardigheid moet niet afhankelijk zijn van herkomst, huidskleur of religie. Er wordt een beroep gedaan om de balans de vinden in de dubbele morele plicht om zowel de eigen burgers te beschermen, maar ook migranten op te vangen en op te nemen. Zeker als het om gezinnen gaat. De paus haalt zijn voorganger Benedictus XVI aan met een verwijzing naar ‘het recht om niet te hoeven immigreren’: iedereen ‘moet in staat zijn in hun eigen land te kunnen blijven’. Het is opvallend dat de paus in dit verband expliciet naar Europa wijst en zijn traditie om de waardigheid en de menselijke persoon voorop te stellen.

pope-francis-1784304_1280

Communicatie en manipulatie

Franciscus geeft een scherpe analyse over de wijze waarop wij met elkaar communiceren, met name hoe wij gebruik maken van de sociale media. Er is sprake van een merkwaardige paradox. Wij sluiten ons enerzijds op in de begrenzing van de eigen intolerantie en nemen afstand tot anderen, maar anderzijds offeren wij onze privésfeer op in de digitale netwerken. In plaats van naar een echt ‘wij’ leiden de platforms tot een versterkt individualisme en een afwijzing van alles wat wij vreemd vinden. De agressie die hier vaak mee gepaard gaat is schaamteloos. Franciscus waarschuwt voor de economische belangen die spelen in de digitale wereld. Er zijn controlemogelijkheden die ‘invasief’ zijn en die mechanismen creëren waarmee ‘het geweten en democratische processen gemanipuleerd worden’.

Narcisme staat echte wijsheid in de weg

Er komt een informatiestroom op gang waaruit iedereen selectief datgene kan halen dat hij graag wil horen. De echte werkelijkheid wordt als onwelgevallige informatie weg gefilterd. Het vermogen om er rustig voor te gaan zitten en naar een ander te willen luisteren raken wij kwijt. Het onvermogen om naar elkaar te luisteren groeit naarmate wij steeds narcistischer worden. Er is een verkeerde dynamiek ontstaan, die ons verhindert om een innerlijke logica op basis van rustig nadenken te vormen. Wij verliezen de ware wijsheid van de ontmoeting met de echte werkelijkheid. Die wijsheid is belangrijk voor de diepgang in de broederlijke en zusterlijke dialoog.

De hoop die doorschijnt

Is de paus een cultuurpessimist? Nee. De paus houdt ons een spiegel voor; op die spiegel valt ook het licht van de hoop. Driekwart van de tekst van de pauselijke encycliek gaat juist over die hoop. Wij zien een toekomst doorschijnen vanuit het licht van een groot ideaal. Het is het ideaal om het leven mooier en waardevoller te maken. Wij kunnen opstaan om een ruimere horizon te zien. Dat vraagt de moed om onze comfortzone te verlaten. Wij zullen oog moeten hebben voor wat er echt om ons heen gebeurt. Het vraagt om een nieuwe manier van kijken naar wie onze zuster of broeder is. Het vraagt om een ondernemende vorm van barmhartigheid. De moed om werkelijk naar de ander toe te stappen. Om naar de ander om te zien. En indien nodig om de ander op te rapen en onder te brengen in een herberg.

Als de huidige tijd één ding nodig heeft dan is dat de humane impuls waar paus Franciscus toe oproept. Dat vraagt niet alleen om krachtige woorden, maar ook om krachtige daden in broeder- en zusterschap. De naam van Franciscus is voor de huidige paus niet alleen een naam, maar vooral een programma. Net als Sint Franciscus maakt hij indruk door zijn boodschap én door zijn stijl van optreden. Hij was zachtmoedig, maar ook strijdbaar. Zoals Sint Franciscus midden in een kruistocht de sultan ontmoette om met hem de vrede te delen, laten wij bereid zijn hem te volgen.

Vond je dit een interessante blog? Lees er meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze nieuwsbrief!

Herman Kaiser (1954) werkte in verschillende functies in het openbaar bestuur. Hij is thans promovendus bij prof. dr. Paul van Geest en prof. dr. Sylvester Eijffinger over het katholiek sociale denken en de politieke economie.

#Tocqueville #instituties #waardenennormen #burgerschap #paus #geloof #pausFranciscus #encycliek #hoop

Het nieuwe boek 'Een nieuwe politieke formule: Ideeën voor staat en samenleving geïnspireerd door Alexis de Tocqueville' is nu uit! Bekijk het hier