Geduld is een schone zaak

Datum bericht: 22 maart 2023

Door Maurits Potappel

De laatste tijd klinkt de roep om een andere bestuurscultuur in politiek Den Haag. De huidige bestuurscultuur van jachtigheid en hectiek is schadelijk voor de wijze waarop de Tweede Kamer functioneert. Maar hoe kan zo’n nieuwe bestuurscultuur tot stand komen? Een cultuur verandert niet van buitenaf maar altijd van binnenuit. Voor een bestuurscultuur waarin rust en bedachtzaamheid centraal staan, is het noodzakelijk om ingesleten patronen te doorbreken. Hierbij kunnen deugden zoals geduld en dapperheid helpen om nieuwe gewoonten aan te leren.

Na het aftreden van het kabinet-Rutte III klonk de klacht dat de Tweede Kamer niet goed functioneerde en de roep dat er een andere bestuurscultuur nodig is. De haast, jachtigheid, hectiek en de persoonlijke aanvallen worden vaak genoemd als obstakels die in de weg staan om een inhoudelijk debat in alle rust te voeren ten dienste van het algemeen belang. De jachtigheid is terug te zien in de cijfers. De afgelopen jaren is het aantal moties in de Tweede Kamer explosief gestegen. Waar er in 1992 nog 419 moties ingediend werden, waren dat er in 2002 1158, in 2012 2352 en in 2022 bijna 5000. Deze stijging van het aantal moties staat niet op zichzelf, ook het aantal spoeddebatten en moties van wantrouwen nam toe in 2022.

De commissie-Van Der Staaij adviseerde daarom dat er "een parlementaire cultuur nodig is waarin meer focus en rust wordt aangebracht".Ook andere commissies zoals de commissie-Evaluatie Kabinetsformatie 21/22 gaf aan dat rust noodzakelijk is voor het goed functioneren van de Tweede Kamer.2

Gratis foto's van Regering

Verandering van binnenuit

Als er gesproken wordt over een andere bestuurscultuur gaat het vaak over institutionele veranderingen. Zo komen de kiesdrempel, het referendum, aanpassingen aan de Grondwet, meer ondersteuning voor Kamerleden, grondwettelijke toetsing of burgerfora vaak ter sprake als het gaat om het versterken van de democratische rechtsstaat en het veranderen van de bestuurscultuur in Den Haag.3 Wat niet onbenoemd mag blijven, is dat een bestuurscultuur niet van buiten en vanuit institutionele aanpassingen veranderd kan worden. Een cultuur vormt zich in concrete praktijken door mensen die handelen vanuit gewoontes en aangeleerde patronen.

De trends van meer moties, meer spoeddebatten en nog meer moties van wantrouwen is niet zomaar gekeerd. Om een cultuurverandering te bewerkstelligen, is het noodzakelijk om slechte patronen te doorbreken. Het zou daarbij behulpzaam zijn om de deugdethiek te betrekken bij het bewerkstelligen van een cultuurverandering.4 Deze ethiek komt de laatste jaren meer naar de voorgrond en staat centraal bij een breed scala van filosofen. Dat loopt uiteen van Josef Pieper tot Martha Nussbaum en van Alasdair MacIntyre tot Jonathan Sacks.

Hoe leer je de deugden?

Tegenover haast, jachtigheid en persoonlijke aanvallen zouden geduld en rust moeten staan. Maar hoe leer je deze deugden? Een deugd kan betrekking hebben op het verstand of op het karakter. Geduld is een karakterdeugd die iemand in staat stelt om los van de omstandigheden goed te handelen en verstandige beslissingen te nemen. Een deugd is daarmee een eigenschap die iemand internaliseert door goede gewoonten.Het beoefenen van een deugd is vergelijkbaar met het beoefenen van een sport of het bespelen van een instrument. Dit leer je door onder begeleiding van een docent en met aandacht en volharding steeds weer de sport of het instrument te bespelen, fouten te corrigeren en goede gewoonten aan te leren.

Geduld

Hoe verkrijg je de deugd van geduld? Hierover schreef de Duitse filosoof Josef Pieper (1904-1997).Volgens Pieper is geduld een noodzakelijk bestanddeel van dapperheid. Deze verbinding kan vreemd lijken. Dapperheid betekent toch juist activisme, handelen en spreken als anderen zwijgen? Geduldig zijn betekent volgens Josef Pieper echter dat je niet laat verwarren door externe omstandigheden en blijft bij wat je hebt voorgenomen. Geduld betekent zo gezien dat je weet wanneer je moet spreken of juist moet wachten met spreken. Het betekent dat je weet wanneer je moet werken of juist moet stoppen met werken en rust moet nemen. Het betekent ook dat je aandacht geeft aan wat je doet en niet van het ene debat naar het andere debat rent. Volgens Pieper leer je geduld door het in de praktijk te brengen in een sociale gemeenschap. Je wordt namelijk geduldig doordat je je verhoudt tot omstandigheden buiten jezelf waar je niet direct invloed op hebt.

Het belang van de gemeenschap

Alle deugdethici wijzen daarom op het belang van de gemeenschap voor het verkrijgen van de deugden. Bijna alle deugden worden beoefend in een sociale context. Geduld leer je bijvoorbeeld in het gezin, op school, op sportverenigingen en geduld komt uiteindelijk tot uiting in publieke plaatsen zoals de Tweede Kamer. Geduld is een schone zaak, maar op dit moment ver te zoeken in de Tweede Kamer.

Aangezien de Tweede Kamer op dit moment niet een plaats is waar de deugden optimaal beleefd worden, zou in de voorbereiding op het Kamerlidmaatschap aandacht gegeven moeten worden aan deugdethiek. Dit zou bijvoorbeeld gedaan kunnen worden in de vorming en voorbereiding door politieke partijen van Kamerleden. Deugden verwerven is geen gemakkelijke weg, zo zeggen alle deugdethici. Het is een steile weg waar bloed, zweet en tranen bij betrokken zijn. Maar is het wel de moeite waard en kan op de lange termijn vruchtbaar zijn om noodzakelijke rust terug te brengen in een nieuwe bestuurscultuur.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse nieuwsbrief.

Maurits Potappel is PhD Candidate aan de Theologische Universiteit Utrecht | Kampen en hij is als fellow verbonden aan het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA waar hij onderzoek doet naar de democratische rechtsstaat.

#Tocqueville #deugd #deugdethiek #rust #jachtigheid #geduld #ongeduld #TweedeKamer,
#politiek #JosefPieper #MarthaNussbaum #JonathanSacks #AlasdairMacIntyre

Noten:

1. Werkgroep versterking functies Tweede Kamer (Commissie Van der Staaij), Rapport Versterking functies Tweede Kamer. Meer dan de som der delen, 16 december 2021, p.52. https://www.tweedekamer.nl/sites/default/files/atoms/files/20211216_rapport_versterking_functies_tweede_kamer_werkgroep_van_der_staaij.pdf .
2. Carla van Baalen e.a., Evaluatie kabinetsformatie 2021-2022, 2023, p. 23 en p. 31,
https://www.tweedekamer.nl/sites/default/files/2023-02/20230223%20rapport%20evaluatie%20formatie.pdf.
3. Eindrapport van de staatscommissie parlementair stelsel, Lage Drempels, Hoge Dijken. Democratie en rechtsstaat in balans, Amsterdam: Boom 2018, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-867564.pdf.
4. Frank van Ommeren, ‘Op zoek naar rechtsstatelijke cultuur’, in: NJB, 2 december 2022, afl. 38, pp. 3136-3141.
5. Robert van Putten, Tien deugden voor bestuur en overheid, Amersfoort: Wetenschappelijk Instituut Christenunie 2022.
6. Josef Pieper, ‘De dapperheid’, in: De kardinale deugden: verstandigheid, rechtvaardigheid, moed, matigheid, 1954, p. 33.